Müslümanların hayat-ı içtimaiye-i İslâmiyedeki saadetlerinin anahtarı meşveret-i şer’iyedir. “Ve emrühüm şûrâ beynehüm” [Onların aralarındaki işleri istişare iledir. (Şûrâ Sûresi: 38.)] âyet-i kerîmesi, şûrâyı esas olarak emrediyor.
Evet, nasıl ki nev-i beşerdeki telâhuk-u efkâr ünvanı altında asırlar ve zamanların tarih vasıtasıyla birbiriyle meşvereti, bütün beşeriyetin terakkiyatı ve fünunun esası olduğu gibi en büyük kıt’a olan Asya’nın en geri kalmasının bir sebebi o şûrâ-i hakikiyeyi yapmamasıdır.
Asya kıt’asının ve istikbalinin keşşafı ve miftahı şûrâdır. Yani nasıl fertler birbiriyle meşveret eder; taifeler, kıt’alar dahi o şûrâyı yapmaları lâzımdır ki üç yüz, belki dört yüz milyon İslâm’ın ayaklarına konulmuş çeşit çeşit istibdatların kayıtlarını, zincirlerini açacak, dağıtacak, meşveret-i şer’iye ile şehamet ve şefkat-i imaniyeden tevellüd eden hürriyet-i şer’iyedir ki o hürriyet-i şer’iye, âdab-ı şer’iye ile süslenip Garb medeniyet-i sefihânesindeki seyyiatı atmaktır.
İmandan gelen hürriyet-i şer’iye iki esası emreder: [Arabî ibare]
Yani, iman bunu iktiza ediyor ki:
• Tahakküm ve istibdat ile başkasını tezlil etmemek ve zillete düşürmemek... Ve zalimlere tezellül etmemek.
• Allah’a hakikî abd olan, başkalara abd olamaz.
• Birbirinizi, Allah’tan başka kendinize rab yapmayınız. Yani, Allah’ı tanımayan, her şeye, herkese, nisbetine göre bir rububiyet tevehhüm eder, başına musallat eder.
• Evet, hürriyet-i şer’iye Cenab-ı Hakk’ın Rahman, Rahîm tecellisiyle bir ihsanıdır ve imanın bir hassasıdır.
[...]
Yaşasın sıdk! Ölsün yeis! Muhabbet devam etsin! Şûrâ kuvvet bulsun! Bütün levm ve itap ve nefret, heva ve hevese tâbi olanlara olsun. Selâm ve selâmet, hüdaya tâbi olanlar üstüne olsun. Âmin...
Eski Said Dönemi Eserleri, Hutbe-i Şamiye, s. 257
LÛGATÇE:
abd: Kul, köle.
âdâb-ı şer’iye: İslâmiyetin öngördüğü ahlâk kuralları.
fünun: Fenler, fen ilimleri.
hassa: özellik.
hayat-ı içtimaiye-i İslâmiye: İslâm’ın sosyal hayatı, Müslümanların toplum hayatı.
hüda: İstikametli yol, doğru yol, hidayet yolu.
istibdat: Baskı, baskıcı yönetim; hak ve hukuku tanımama, keyfî uygulama, zulüm ve tahakküm.
itap: Azarlama.
keşşaf: Keşfeden, açan.
levm: Kınama.
miftah: Anahtar.
rububiyet: Rablık, ilâhlık.
seyyiat: Kötülükler, günahlar.
sıdk: Doğruluk.
şehamet ve şefkat-i imaniye: İmandan gelen şefkat ve cesaret.
telâhuk-u efkâr: Fikirlerin birbiri ardınca gelip birleşmesi, birbirine eklenmesi.
terakkiyat: İlerlemeler, gelişmeler.
tevehhüm etmek: Zannetmek, sanmak.
tezellül etmek: Kendini hor ve hakir göstermek; alçalmak, küçülmek.
tezlil etmek: Aşağılamak, küçük düşürmek, horlamak.
yeis: Ümitsizlik.