Üstad Hazretleri, kuvve-i akliyenin ifrat mertebesi olarak derecelendirdiği “cerbeze”yi, “hakkı batıl, batılı hak suretinde gösterecek kadar aldatıcı bir zekâya malik olmak” 1 şeklinde tarif etmektedir.
“Hem de cerbeze ile insan adalet yaparken zulme düşüyor.” 2 derken, bu kavram ile adalet, hak ve hukuk arasında doğrudan bir bağ kurmaktadır. Bugün toplumsal hayatın her alanında bu kelimenin (cerbezenin) pratik yansımaları ve uygulamalarıyla karşı karşıya kalmaktayız.
Bir şahsın ya da zümrenin "haklı çıkma" veya "kitleleri manipüle etme" çabası olarak tanımlanan algı yönetimi ve demagojiyi, tam da Üstad Hazretlerinin tarif ettiği “cerbeze” kelimesinin günümüzdeki karşılığı olarak anlayabiliriz. Cerbeze, alelade bir yalan söyleme eylemi değildir; yüksek bir zekânın, ahlak ve hakikat kaygısından koparak tamamen menfaate ve egoya hizmet etmesidir. Bugün modern dünyada milyar dolarlık "Halkla İlişkiler" ve "Algı Yönetimi" sektörleri tam olarak bu "cerbeze" mekanizması üzerine kuruludur. Hakikat objektif olmaktan çıkarılmış; kimin daha iyi hitabet sanatı yaptığına, kitleleri nasıl yönlendirdiğine indirgenmiştir. Dolayısıyla Üstad'ın cerbeze tanımı, bugün sosyal medya algoritmalarından siyasal iletişim stratejilerine kadar modern dünyanın ruhunu okuyan en isabetli manevî reçetelerden biridir.
Televizyonlarda yapılan siyaset, ekonomi ya da spor yorumlarında bu yönteme sıkça başvurulduğu ve kitlelerin belli bir yöne kanalize edilmek istendiği aşikârdır. Hak, gerçek ve doğru olan, güneş gibi ortada dururken; ekranlarda yapılan açıklamaların çoğunun cerbeze ile haksızı haklı çıkarma çabasından ibaret olduğu herkes tarafından bilinmektedir. Televizyon stüdyolarındaki tartışma programlarının bir kısmı, Üstad Hazretlerinin dikkat çektiği "hakkı batıl, batılı hak suretinde gösterme" zekâsının adeta kurumsallaşmış halidir.
Buradaki en büyük tehlike, yorumcuların "gerçeği bulmak" gibi bir derdinin olmamasıdır. Herkes önceden kabul ettiği veya aidiyet hissettiği fikri; gelişmiş hitabet yetenekleri, ses tonu manevraları, cımbızlanmış veriler ve demagojiyle "hak" gibi pazarlamaya çalışır. Güneş gibi ortada duran hakikatlerin bile üstü, saatler süren bu yaldızlı kelime oyunlarıyla örtülür. İzleyici ise bir fikrin doğruluğuna değil, o fikri savunan ekran yüzünün cerbeze (yönlendirme) kabiliyetine hayran bırakılarak peşinden sürüklenir. Bu durum, toplumun adalet duygusunu ve doğruyu yanlıştan ayırt etme mizanını köreltir.
Toplumu bu aldatıcı girdaptan kurtarmanın yegâne çaresi; "İman ve Kur’ân hakikatlerini" doğru anlamak, yaşamak ve çevreye nümune-i imtisal (örnek teşkil edecek bir model) olmaktan geçer. Herkesin sadece konuştuğu, hitabet ve algı oyunlarıyla üste çıkmaya çalıştığı bir dünyada, iman ve Kur’ân hakikatlerini sadece "anlatmak" bazen yetersiz kalabilir. O nedenle bir Müslümanın ticarî ahlakı, sosyal hayattaki dürüstlüğü, adalet karşısındaki eğilmez duruşu ve üslubundaki zarafet, cerbezenin ürettiği bütün o devasa yalan kulelerini yerle bir edecek güçtedir.
Sonuç olarak; cerbeze çağının karanlığını dağıtacak olan şey, daha büyük “cerbezevari” kelimelerle konuşmak değil, güneş gibi ortada duran iman ve Kur’ân hakikatlerini bizzat hayatımızla görünür kılmaktır.
Dipnotlar
1- İşârâtü’l-İ’caz s. 40.
2- Divan-ı Harb-i Örfî s. 120.