Dedim:

“Çünkü beş menfî esas üzerine teessüs etmiştir. Nokta-i istinadı kuvvettir. O ise, şe’ni tecavüzdür. Hedef-i kasdı menfaattir. O ise, şe’ni tezâhumdur. Hayatta düsturu cidaldir. O ise, şe’ni tenâzu’dur. Kitleler mabeynindeki rabıtası, âheri yutmakla beslenen unsuriyet ve menfî milliyettir. O ise, şe’ni böyle müthiş tesadümdür. Cazibedar hizmeti, heva ve hevesi teşcî’ ve arzularını tatmin ve metalibini teshildir. O heva ise, şe’ni insaniyeti derece-i melekiyeden, dereke-i kelbiyete indirmektir. İnsanın mesh-i manevîsine sebep olmaktır. Bu medenîlerden çoğu, eğer içi dışına çevrilse, kurt, ayı, yılan, hınzır, maymun postu görülecek gibi hayale gelir.

“İşte onun için bu medeniyet-i hâzıra, beşerin yüzde seksenini meşakkate, şekavete atmış; onunu mümevveh (hayalî) saadete çıkarmış; diğer onunu da, beyne beyne (ikisi ortası) bırakmış. Saadet odur ki, külle, ya eksere saadet ola. Bu ise, ekall-i kalîlindir ki, nev-i beşere rahmet olan Kur’ân, ancak umumun, lâakal ekseriyetin saadetini tazammun eden bir medeniyeti kabul eder.”

HÂŞİYE: Bizim muradımız, medeniyetin mehasini ve beşere menfaati bulunan iyiliklerdir. Yoksa medeniyetin günahları, seyyiatları değil. Ki ahmaklar, o seyyiatları, o sefahetleri mehasin zannedip, taklit edip, malımızı harap ettiler. Medeniyetin günahları, iyiliklerine galebe edip, seyyiatı hasenatına râcih gelmekle, beşer, iki harb-i umûmî ile iki dehşetli tokat yiyip, o günahkâr medeniyeti zîr ü zeber edip, öyle bir kustu ki yeryüzünü kanla bulaştırdı. İnşaallah istikbaldeki İslâmiyetin kuvveti ile, medeniyetin mehasini galebe edecek, zemin yüzünü pisliklerden temizleyecek, sulh-u umûmîyi de temin edecek.

Tarihçe-i Hayat, s. 143

LUGATÇE:

âher: başka, diğer.

cidal: kavga, çarpışma, savaş.

dereke-i kelbiyet: köpeklik derecesi, alçaklık.

ekall-i kalîl: azın azı, pek az, en az.

küll: bütün.

lâakal: en az, hiç olmazsa.

medeniyet-i hâzıra: şimdiki medeniyet.

mehasin: güzellikler, iyilikler.

mesh-i manevî: bir kimsenin iç dünyasının kötü ve çirkin bir hale gelmesi.

metâlib: talep olunan, istenen şeyler, istekler, arzular.

nokta-i istinad: dayanak noktası.

râcih: üstün.

sulh-u umûmî: genel barış.

şekavet: bedbahtlık, sıkıntı.

şe’n: gerek, netice ve eser.

tazammun etmek: içine almak, içermek.

tenâzu’: kavga etme, çekişme.

tesadüm: çarpışma, vuruşma.

teshil: kolaylaştırma.

teşcî’: cesaretlendirme.

tezâhum: birbirine sıkıntı verme, zahmet verme.

unsuriyet: ırkçılık.