DİZİ: NEDEN MÜSLÜMAN OLDUM? -1 - Naoki Yamamoto’nun İbretlik Hikayesi

Müslüman toplumlarda deizm ve ateizm tartışılırken; Müslüman anne-babadan doğanlar hayatın anlamı karşısında şaşıp kalırken, inancını kaybederken dünyanın her köşesinden, ülkesinden, dininden ve kültüründen insanlar hayatın anlamını İslâm’ın esaslarında, Kur’ân ahlâkında ve metafiziğinde buluyor. Naoki Yamamoto’nun kendi anlattığı hikâye bunun anlamlı bir örneği. 

Durup düşünmeyi hak ediyor.

SESSİZ VE TEDRİCΠBİR İHTİDA

Naoki Yamamoto, Japonya’da doğmuş, Kyoto’da üniversite eğitimi almış, İslâm’la akademik bir merak üzerinden tanışmış bir düşünür ve yazar. 

İhtida hikâyesini dikkat çekici kılan şey, ne âni bir duygusal kopuş, ne de romantize edilmiş bir “ihtida mucizesi” hikâyesidir. Aksine, Yamamoto’nun Müslüman oluşu; sessiz, tedricî ve derinlikli bir karşılaşmanın sonucudur. 

Kitaplar, hocalar, yolculuklar ve en önemlisi gündelik hayatta karşılaşılan ahlâkî incelikler, onun İslâm’a yaklaşımında belirleyici olmuştur.

İSLÂM’I “ANLAM DİSİPLİNİ” OLARAK KEŞFETMEK

Yamamoto’nun öyküsü, modern çağda dinle kurulan ilişkinin nasıl yüzeyselleştirildiğine dair güçlü bir eleştiri de içeriyor. Bugün din çoğu zaman kimlik, aidiyet ya da kültürel miras düzeyinde tartışılırken; o, İslam’ı bir “anlam disiplini” olarak keşfetmiş. Tevhid fikriyle ilk karşılaşması, onu bir inanç beyanından çok, varoluşsal bir tutarlılıkla yüz yüze getirmiş. İslâm, onun için önce bir iddia değil; bir denge, bir sadelik ve bir ahlâkî yönelim olarak belirmiş.

Bu yönüyle Yamamoto’nun hikâyesi, Müslüman toplumlarda sıkça gözlenen bir paradoksu da açığa çıkarıyor: Müslüman bir ailede doğanların bile anlamı yitirdiği bir çağda, dışarıdan gelenler bu anlamı hâlâ canlı, sahici ve dönüştürücü bulabiliyor. Bu durum, sorunun İslâm’ın kendisinde değil; onun nasıl yaşandığında, aktarıldığında ve temsil edildiğinde olduğunu düşündürür.

İSLÂM, TEMSİL EDİLEREK ANLAŞILIR

Said Nursî’nin 1911’de Şam Emevî Camii’nde verdiği hutbede dile getirdiği şu cümle, aradan geçen bir asra rağmen çarpıcı güncelliğini koruyor:

“Eğer biz ahlâk-ı İslâmiyenin ve hakaik-i imaniyenin kemâlâtını ef‘âlimizle izhar etsek, sair dinlerin tâbileri, elbette cemaatlerle İslâmiyete girecekler.”

Bu söz, İslâm’ın yayılmasını tebliğ stratejilerine, polemiklere ya da retorik üstünlüğe bağlamaz. Nursî’ye göre belirleyici olan şey, yaşanmış ahlâk ve hayata yansıyan iman hakikatleridir. İslâm, kendini savunarak değil; temsil edilerek anlaşılır ve cazip hâle gelir. Her şeyin maddîleştiği, gözlerin metafizik hakikatlere karşı körleştiği bir dönemde hakikat, ancak fiillerle görünür kılındığında çağırıcı ve dönüştürücü bir güç kazanır.

Bu perspektiften bakıldığında, Naoki Yamamoto’nun kendi kaleminden anlattığı ihtida hikâyesi, Said Nursî’nin bu tespitinin çağdaş ve somut bir örneği gibidir. 

Yamamoto’nun Müslüman oluşu, ne bir vaazın sonunda, ne de teorik bir ikna sürecinin ürünü olarak gerçekleşmiş. Onu İslâm’a yaklaştıran şey, kitaplardan önce insanlar, sözlerden önce hâller, iddialardan önce sessiz davranışlar olmuş.

HAKAİK-İ İMANİYENİN TEZAHÜRÜ

Yamamoto’nun anlatısında dikkat çeken diğer bir husus şudur: İslâm’la ilk temas, yüksek sesli bir davet değil; ölçülü bir dil, vakur bir duruş ve acısını saklamadan paylaşabilen bir hocanın (sensei) ahlâkî açıklığıdır. 

Ardından Mısır’da iftar vaktinde, yoksul bir kapıcının elindeki tek salatalığı hiç tereddüt etmeden paylaşması gelir. Bu sahneler, Said Nursî’nin kastettiği “ahlâk-ı İslâmiye’nin ef‘âl ile izharı”nın canlı örnekleridir.

Burada İslâm, bir kimlik beyanı ya da kültürel aidiyet olarak değil; kendini başkası için geri çekebilme ahlâkı olarak görünür olur. Yamamoto’yu etkileyen şey, Müslümanların İslâm’dan bahsetmesi değil; İslâm’ın onlarda konuşuyor olmasıdır. 

Said Nursî’nin “hakaik-i imaniye” dediği şey tam da budur: İman, zihnî bir kabulden ibaret değil, ahlâkî bir enerjiye dönüşmüş hâlidir. Varoluşsal bir dışa vurmadır. Tıpkı bir testinin içindeki suyun dışına vurması gibi, imanın hal, hareket ve davranışlarla görünür kılınmasıdır.

Bu bağlamda Nursî’nin sözünü bir keramet ya da iddialı bir temenni gibi değil, ahlâk merkezli bir sosyoloji tespiti olarak okumak gerekir. İnsanlar, özellikle modern çağda, dinî söylemlerden ziyade dinî tutarlılığa bakıyorlar. İslâm’ın metafiziği, ancak adalet, merhamet, tevazu ve diğerkâmlık olarak ete kemiğe büründüğünde evrensel bir çağrıya dönüşür.

BEDİÜZZAMAN İSTİKBALİ AHLÂK-I İSLÂMİYE’NİN İZHARINDA GÖRÜR

Yamamoto’nun hikâyesi aynı zamanda Müslüman toplumlara yöneltilmiş sessiz bir sorudur:

"Eğer İslâm bugün bazı coğrafyalarda itici, savunmacı ya da sadece ideolojik bir kimlik, bir söylem olarak algılanıyorsa, sorun hakikatin kendisinde mi, yoksa onun temsilsizliğinde mi aranmalıdır?"

Said Nursî’nin Şam’da verdiği Hutbe’de yaptığı uyarı burada yeniden anlam kazanır. O, İslâm’ın geleceğini siyasî güçte, iktidarı ele geçirmede, İslâm’ı topluma dayatmada, teknik ilerlemede ya da sayısal üstünlükte değil; ahlâkın yeniden merkez alınmasında görür. Başka bir ifadeyle, “ahlâk temelli bir varoluşsal dönüşümde" görmüştü. Esas olan bireyin, iman temelindeki bilinçli farkındalığı ve dönüşümüdür. 

Naoki Yamamoto’nun Müslüman oluşu da bu tezin doğruluğunun bir teyidi: İslâm’ın asıl dönüştürücü gücü yaşandığında görünür olur.

Sonuç olarak, Said Nursî’nin 1911’de dile getirdiği söz ile Yamamoto’nun 21. Yüzyıldaki tecrübesi arasında derin bir süreklilik var. Biri teorik bir ilke ortaya koyarken, diğeri onu hayatın içinden doğrular. Bize şunu hatırlatır: İslâm, başkalarına anlatılmadan önce yaşanması gereken bir hakikattir.

İSLÂM'I YAŞANMIŞ AHLÂK İLE KEŞFEDİYOR

Naoki Yamamoto’nun hikâyesi, İslâm’a dair yüksek sesli sloganlardan, kimlik siyasetlerinden ve gösterişli anlatılardan bilinçli bir uzaklık taşır. Onun hikâyesinde “ben” geri plandadır; öne çıkan şey, karşılaşılan insanların ahlâkı, sessiz fedakârlıkları ve görünür olma kaygısı taşımayan iman pratikleridir. Belki de bu yüzden anlatısı ikna etmeye çalışmaz; sadece tanıklık eder.

Naoki Yamamoto’nun “Müslüman oluşumun, Müslüman olarak kalışımın ve Müslüman olarak ölme arzumun bir kaydı” diye tanımladığı hikâyesi, bugün sosyal medyada İslâm’la olan sorunlarını açıkça dile getiren, hatta İslâm’dan ve İslâmî değerlerden neden koptuklarını anlatan isimlerle güçlü bir karşıtlık oluşturuyor. Özellikle felsefeci Prof. Ahmet Arslan ve Prof. Yasin Ceylan gibi figürlerin paylaşımları, modern Müslüman entelektüelin yaşadığı anlam kırılmasını görünür kılıyor.

Buradaki fark dikkat çekicidir: Arslan ve Ceylan, İslam’la ilişkilerini ve kopuşlarını daha çok metne bağlı, tarihî ve eleştirel bir mesafe üzerinden sorgularken; Yamamoto, İslâm’ı yaşanmış ahlâk, sessiz temsil ve varoluşsal sadakat üzerinden keşfediyor. Biri, dinle kurulan ilişkinin zihnî yükünü taşımakta zorlanan içeriden bir kopuşu temsil ederken; diğeri, dışarıdan gelen, ama anlamı hâlâ canlı bulan bir yakınlaşmayı temsil ediyor.

Bu tablo bize şunu düşündürüyor: Sorun her zaman İslâm’ın kendisi değil, onun nasıl yaşandığı, nasıl temsil edildiği ve hangi ahlâkî iklim içinde aktarıldığıdır.

— DEVAM EDECEK—