"Ümitvar olunuz, şu istikbal inkılâbı içinde en yüksek gür sada İslâm'ın sadası olacaktır."

Piyasalar

Kürsî, Arş-ı A’zam ve İstivâ

Abdurrahman AYDIN
17 Ocak 2021, Pazar
Önceki yazımızda “Allah nerededir” sorusunun cevabını “O, mekândan münezzehtir” hakikatı içinde kalarak vermiştik.

Allah’a bir mekân nispet etmeme, üzerinde ittifak edilen bir konudur. Biraz ihtilâf edilen konu, O’na cihet isnat edilmesidir. 1

İKİNCİ SUAL: Cenab-ı Hak “Arş’ın üstünde” değil mi?

CEVAP: Evet, fakat manzum akâid metni Emâlî’deki gibi:

“Allah Arş’ın fevkindedir; lâkin,

Temekkün ve ittisal olmaksızın.”

Buradaki “temekkün ve ittisalin” Cenab-ı Hak için neden söz konusu olamayacağını tekrar izah etmeyeceğiz.

“Fevkindedir” meselesine gelince: Madem Allah mekânın bir nevi ifadesi olan -üst de dâhil- “şeş cihetten münezzehtir.” O takdirde buradaki “fevk” ile kastedilen, bildiğimiz “üst cihet” değil, belki “üstünlük ve hâkimiyet” veya Selefiyye’nin anladığı şekilde, Allah’ın mahiyeti bizce meçhul haberî bir sıfatıdır.

Gerek Selef (Sahabe ve Tabiûn) gerekse sonraki Ehl-i Sünnet kelâmcıları, asla Cenab-ı Hakk’ı mahlûkata benzetme (teşbih ve tecsim) hatasına düşmemişler, nasslarda geçen bu “fevk veya ulüvv” gibi haberî sıfatların (vecih/yüz, ayn/göz, yed/el, kadem/ayak vs.) manasını ya O’na havale etmişler veya O’nun münezzehiyetine münasip düşecek şekilde te’vil etmişlerdir.

Zira bütün bu müteşabih âyet ve hadisleri, manası açık olan “muhkemât-ı Kur’âniye” ile çelişmeyecek şekilde kabul veya izah etmek (te’vil) gerekir. 

Bu konudaki en “muhkem” prensip ise bellidir: “O’nun (benzeri olmak şöyle dursun) benzeri gibisi (dahî) hiçbir şey yoktur.” 2

Demek “Arş’ın fevkinde (ötesinde)” derken bu ifade, bildiğimiz manada bir üst ciheti tayin için değil, belki Cenab-ı Hakk’ı tenzih ve yüceltmek içindir. Yoksa Arş da yaratılmış bir varlık olup âlem/kâinat kavramına dâhildir. Dolayısıyla Arş nesnel bir varlık olarak kabul edilmeli, ancak Cenab-ı Hakk’ın onunla ilişkisi meçhul (bilâkeyf) bırakılmalıdır.

“İSTİV” TARTIŞMASI

Kur’ân-ı Kerîm’de yedi yerde Allah’ın “taht” anlamına gelen Arş’a “istiva ettiği” bildirilmiştir. Gerçi istivâ’nın bir çok anlamı vardır. Ama bunlardan bilhassa “tahta oturup yerleşmek, kaplamak” şeklindeki anlamları, mecaz değil de hakikat manasıyla alınırsa tenzihe uygun düşmez. O yüzden bu haberî sıfat, temsilî bir anlatım olarak kabul edilmiş ve “hükümranlık” manasına te’vil edilmiştir.

Yine de ulemanın Arş’dan ziyade “istivâya” takıldığını ve bu meselede -hâlâ- çok fırtına koparıldığını görüyoruz.

Oysa Arş doğru yorumlansa, ona bağlı olan “istiva” fiili de hallolacağı içindir ki, Üstad Nursî (ra) “istivâ” üzerinde durmak yerine hep “arş” kavramı üzerinde durmuştur. Bu “basîtane” anlatımı ise, avamı tefhim için “temsilât ve kinaye” kabîlinden kabul etmiştir. 3

ARŞLARIN “EN BÜYÜĞÜ” OLAN ARŞ-I A’ZAM

Öncelikle hava veya suyun ve bilhassa suya teşbih edilen esir’in bir nevi arş (vasıta) oluşu 4 ile “daire-i a’zamiyesinin unvanı” 5 olan ve “en büyük arş” anlamına gelen Arş-ı A’zam’ın birbiriyle karıştırılmaması gerektiğinin altını çizelim.

Bunlar, çavuştan mülâzım ve ferik makamına doğru gittikçe yükselip genişleyen etki kabiliyeti misali, gittikçe yükselen semâ mertebelerinde, zirvedeki Arş-ı A’zam’ın (seraskerliğin) şubeleri hükmünde alt arşlardır.

Biz Arş-ı A’zam hakkında -Allahü â’lem diyerek- şu kadarını bilebiliyoruz: 

Arş, Nur-u Muhammedî’den (asm) ilk yaratılan varlıklardandır. Nesneler âleminin başlangıcıdır. İlâhî hükümranlığın mahall-i zuhûru ve ilk vasıtası, onu taşıyan dört melek ise ikincil vasıtalardır. (Haşiye) 6

Arş-ı A’zam, bir mekân kavramı değil, belki boyut kavramıdır. 7 Bâtın ismiyle bakılsa, her şeyin (en içteki veya en arkasındaki) melekûtu gibi algılanır. Ama aslında her şeyi evvel ve âhirinden, zâhir ve bâtınından kuşatacak şekilde “her şeye muhit olan” “a’zam-ı mahlûkattır.” Bu yüzden kendisinde ne zaman, ne de mekân mefhumu olmaz.

Arş’ta bilkuvve halindeki İlâhî emir ve tecellî, mekânı kuşatan Kürsî’de fiil haline gelir. 8

KÜRSÎ ÂLEMİNDEN ARŞ’A

Şimdi öyle bir boyut düşünelim ki, en, boy, derinlik gibi bütün boyutlar ile birlikte bütün yönler, yani üst, alt, ön, arka, sağ ve sol onda tek bir düzlem gibi olsun. Bir başka anlatımla, her bir varlığın, her bir cephesi ile beraber içi ve dışı, bu âlemde tek bir boyut halinde bulunsun.

Küçük hamur topunun her bir cüz’üne, güneş ışığının gölgesiz tam vurması ve her milimine direkt tasarrufta bulunması için onu kocaman bir yufkaya çevirdiğimizi farz edelim.

Varlıkların bütün alanları böyle tek bir düzleme açıldığında ne kadar genişler, değil mi? İşte bu âleme, mekânla ilgili bütün nitelikleri kuşatan Kürsî Âlemi diyelim. 

Âyetü’l-Kürsî’de: “O’nun Kürsî’si semâları ve yeri kuşatmıştır” buyrulur.

Bitmedi! Mülk âlemlerinden semâvâta yani melekût âlemlerine kadar, mekân kavramına dâhil sayılan ve Kürsî Âleminde bir yufka gibi tek bir boyuta açılmış olan bütün bu varlıkların, bir de her bir zaman dilimi içindeki ayrı varlıkları var.

İşte bütün varlıkların, mekân itibariyle hem içten, hem de dıştan bütün cephelerine, mazi ve müstakbeldeki bütün hallerini de dâhil ettiğimizde ortaya öyle geniş ve soyut bir boyut daha çıkar ki, bu boyutta artık ne zaman, ne de mekân mefhumu kalmaz. Bu “daire-i a’zamiyenin unvanı” Arş-ı A’zam’dır.

Tam da hadisteki manidar tarifle: “Gökler ve yer Kürsi’nin yanında çöldeki yüzük kadar, Kürsî de Arş’ın yanında çöldeki bir yüzük kadar olur!” 9

Bediüzzaman farkını ve onun (ra) tarifini şimdi okuyalım: “Arş: Zâhir, Bâtın, Evvel, Âhir isimlerinin halitası” olup bütün mükevvenatın “sağını (geçmişini), solunu (geleceğini), üstünü (zâhirini ve mülk cihetini) ve altını (bâtınını ve melekût cihetlerini) ihata etmiştir.” 10

Artık böyle bir dairede, zamandan veya mekândan söz edilebilir mi? Büyüklükten veya küçüklükten, alttan ya da üstten, içten yahut dıştan, öncesinden veya sonrasından bahsedilebilir mi? Bu daire her şeyi, bütün zaman ve mekânı “muhît” olmaz mı?

Zaten daima mükemmele evrilen ve nihayetinde ebedî âhiret âlemlerine dönüşecek olan bu muhteşem kâinatta, her yerini birden tasarruf altında tutmadan ve hatta ibtidası ile intihâsını birden kuşatamadan onu yönetme imkânı olur mu? Çok bilmiş, seküler Deist kafa bunu anlar mı?

Âyetlerde geçen “azîm, kerîm, mekîn ve mecîd” özellikleri sebebiyle Vacibü’l-Vücud’a en yakın ve doğrudan ilk tecellîye mazhar, bu boyut olmaz mı? Arş-ı A’zam tabir edilen böyle bir daireyi “kaplamasının” ve “hükmü altına almasının” (istivâ) daha cihetle bir alâkası kalır mı?

Allahım! Bu nasıl bir taht-ı ilim, irade ve kudret! Bu nasıl bir taht-ı tasarruf ve saltanat! Bu ne muhteşem bir ARŞ-I RUBÛBİYET!

Mi’raç dahî, Habîb-i Ekrem’in (asm) böyle bir boyuta geçişi ve bu daireyi müşahedesidir.

İşte “istivâ” tabir edilen bu sırra kâbiliyetli olup bu sır “oturduğu” için Cemâl-i İlâhînin en müşa’şa şekilde görüleceği Cennetin “damı” da yine Arş-ı A’zam olmuştur. 11

ÜÇÜNCÜ SUAL: Allah’ın (cc) haddi, nihayeti, sınırı ve sonu bulunmadığı, hâdis olan bütün varlıklar ise “mahdut” sayıldığı halde, neden istiva fiili yaratılmış bütün varlıklar içinde sadece Arş’a tahsis edildi?

CEVAP: İşte bu tahsisin de bir hikmeti: “Arş-ı Mecîd dışında kalan âlem-i kebîr parçalarında zuhûrat, zıllıyet şaibesinden hâlî değildir. Zıllardan herhangi bir zıllin zuhûru ise, hakikatte Yüce Hakk’ın zuhuru olmaz ki, onun için ‘istivâ’ ibaresi kullanılsın!” 12

DİPNOTLAR:

1) bk. TDV İslâm Ans. “Cihet, Arş, İstivâ, Ulüv” maddeleri.

2) Şûrâ 42/11.

3) bk. 25. Söz, 1. Şu’le, 1. Şuâ, 2. Suret; İ. İ’caz, Bakara 2/23.

4) bk. Hûd 11/7; 28. Lem’a, 20. Nükte.

5) 31. Söz, 2. Esas.

6) HAŞİYE: “Taşıma” mecazen “işlerin yürütülmesi” demektir (bk.  Beyzâvî, III, 221) ki, Kün emirlerinin iletilmesi ve temsil edilmesi olarak da yorumlanabilir. (bk. Müslim, “Selâm” 124) “Yoksa Arş-ı A’zam’ı melâikeye tahmil etmek nizam-ı âleme münafidir.” (Muhakemat, 1. Makale, 2. Mesele) Kıyametle yeniden yaratılışta sayıları sekize çıkarılır. (bk Hâkka 69/17).

7) bk. TDV İslâm Ans. “Arş” md.

8) Bu görüş İ. Arabî ve İ. Şa’rânî (rh)’ye aittir. (bk. TDV İslâm Ans. “Kürsî” md.)

9) bk. Tecrîd-i Sarîh, IX/7; İ. Hibbân, Sahih, II/76.

10) M. Nûriye, Hubab.

11) bk. Tirmizî, Tefsîrü’l-Ḳurʾân, 58; Nitekim “Arş” lügatte “tavan, dam” anlamına da gelir. Hadiste: “Cennetin tavanı Rahman’ın Arşıdır” buyrulmuştur. (M. Nûriye, Hubab).

12) İ. Rabbânî, Mektûbât, 324. Mektup, Trc. A. AKÇİÇEK.

Okunma Sayısı: 8844
YASAL UYARI: Sitemizde yayınlanan haber ve yazıların tüm hakları Yeni Asya Gazetesi'ne aittir. Hiçbir haber veya yazının tamamı, kaynak gösterilse dahi özel izin alınmadan kullanılamaz. Ancak alıntılanan haber veya yazının bir bölümü, alıntılanan haber veya yazıya aktif link verilerek kullanılabilir.

Yorumlar

(*)

(*)

(*)

Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış, Türkçe karakter kullanılmayan ve tamamı büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır. İstendiğinde yasal kurumlara verilebilmesi için IP adresiniz kaydedilmektedir.
  • Said

    31.1.2021 16:31:45

    Esselemüaleykmüm. Allah razı olsun ağabey. Zevk ve tefeyyüz ile okuduk. Bir sorum var. Peygamber efendimiz asm. mi'raçta Cenab-ı hakla sidre-i müntehada görüşmüş . Sidre'i münteha arşın ve de kürs'n altında mı üstünde mi içinde mi? Bunu da yazabilir misiniz

  • Abdurrahman AYDIN

    17.1.2021 23:53:57

    NAHİT BEYİN GÜZEL SUALİNE CEVAPTIR: "Arş-ı Azam, zaman ve mekândan münezzehtir" demiyoruz. Bu ifade doğru olmaz. Arş'ın zaman ve mekânı kuşatmış olması, bunlardan münezzeh olduğu anlamına gelmez. Münezzeh olabilmesi için ezelî olması da gerekir. Oysa Arş (tıpkı ruh gibi) hâdis ve mahluktur. Nasıl ki ruh zaman ve mekân kayıtlarını aşıyorsa, Arş da zaman ve mekânı kuşatıyor. Nasıl ki ruh, İlâhi emirlerin vucud-u haricî giydirilmiş bir varlığı ise Arş da İlâhi emirlerin bilkuvve tezahür yeridir. Nasıl ki ruh (kalp) perdesiz ve gölgesiz doğrudan tecelliye mazhar ise, Arş da büyük ölçekte aynı tür tecelliye mazhardır. Nasıl ki ruh hâdis olduğu halde ebedî ise, Arş da kıyametle yok olmuyor, mekânı kuşattığı gibi ebediyeti içine alıyor. Şimdi Arş-ı Azamı, kainatın bir nevi ruhuna (ama müstakil irade verilmemiş bir ruha) benzetemez miyiz?

  • Nahit Topaloğlu

    17.1.2021 18:58:23

    Abdurrahman Bey kardeşim, Allah razı olsun. ... “a’zam-ı 0 Ocak tarihli yazınızla beraber çok güzel bir alışma olmuş. Lakin bir hususu anlamakta zorlanıyorum: ...“a’zam-ı mahlûkattır.” Bu yüzden kendisinde ne zaman, ne de mekân mefhumu olmaz. Muhterem Abdurrahman bey kardeşim."Mahlukat" dendikten sonra "zaman ve mekân"dan münezzehiyetini anlayamadım. Gabavetime verin ama diyk'ul elfaz sebebiyle değilse başka bir açıklama getirilmeli gibi geldi bana. Hem "mahluk" hem de zaman ve mekândan münezzeh! Hakikaten anlayamadım.

  • Naci

    17.1.2021 15:04:47

    Îmanî meselelerin anahtarlarını tenezzül buyurup(!) Risale-i Nurlar'dan almayan koskoca hocalar "O'nun Arş'ı su üzerindeydi" gibi ayetlerin zahirine takılıp, göklerin üstünde bir deniz ve onun üstünde de bir taht hayal ediyorlar. Bu yazı, onların bu acınacak hallerine okkalı bir cevap olmuş. Arş ve Kürsi kavramlarını ulûhiyetin münezzehiyetine gayet münasip şekilde izah etmiş. Allah razı olsun.

  • Hüseyin Avni Kabaçalı

    17.1.2021 14:24:48

    Maşallah Barekellah.....Cenabı Rabbül Aleminden Sizin İlminizi Bizlerin De Fehmimizi Arttırmasını Niyaz Ediyorum....

  • FAHRİ UTKAN

    17.1.2021 13:09:53

    Tebrik edilesi yazılarınız için teşekkürler.

  • Alper07

    17.1.2021 11:56:30

    10 Ocak yazinizla beraber soluksuz,tane tane okumaya çalistim.Tatmin edici,akla gelen sorulari ihata edici cevaplari aldim.Allah ebeden razi olsun.

  • Cenk Çalık

    17.1.2021 02:04:42

    Maşallah barekallah. Rabbim ilminizi daha da artırsın inşaAllah!..

  • Abdurrahman AYDIN

    17.1.2021 00:05:46

    MÜNEKKİDE BİR HATIRLATMA: Nasıl ki Risale-i Nurlarda Küçük Sözler'den Muhakemât'a, tâ Kızıl İcaz'a kadar her seviyeye hitap eden dersler var. Aynı şekilde Yeni Asya Gazetesinde de, çocuk sayfasındaki şirin yazılardan tâ "müdakkik alimlere mahsus" ağır makalelere kadar her tabakaya hitap eden çok sayıda yazı -elhamdülillah- var. Üzüm asmasındaki erişemediğimiz salkımlara "EKŞİDİR" diye İLİŞMEMELİ! Boyumuz hizasındaki üzümleri yiyip ŞÜKRETMELİ! Bırakalım, o üzümler de kanatlı kuşların rızkı olsun!

(*)

Namaz Vakitleri

  • İmsak

  • Güneş

  • Öğle

  • İkindi

  • Akşam

  • Yatsı