Kâbe, Mescid-i Nebevî, Mescid-i Aksa ve Şam Emeviye Camii’nden sonra “Beşinci Harem-i Şerif” olarak kabul edilen Diyarbakır Ulu Camii, Anadolu’da ibadetin yapıldığı ilk camilerden biri olarak bilinir. Şehrin en büyük kilisesi olan Mar Toma’nın MS 639 yılında camiye çevrilmesiyle kurulan yapının ilk inşa tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Bu dönüşüm, İslâm’ın Güneydoğu Anadolu’da yayılmasında bir dönüm noktası olmuştur.
Asırlık ibadet merkezi
İslâm dünyasında büyük bir öneme sahip olan Ulu Camii, tarih boyunca birçok Müslüman komutan ve padişah tarafından değer görmüş ve çeşitli dönemlerde tadilattan geçirilmiştir. Plan bakımından Şam’daki Emeviye Camii’ne benzerlik gösteren yapı, bu yönüyle Anadolu’daki önemli mimarî örneklerden biri sayılmaktadır. Asırlardır ibadet ve ilim merkezi olma özelliğini sürdüren Diyarbakır Ulu Camii, bugün de hem ibadete, hem de ziyarete açıktır.1
Bediüzzaman, Zinciriye Medresesi’nde kalmıştı
Bediüzzaman Said Nursî’nin Diyarbakır ile olan irtibatı içinde Ulu Camii özel bir yere sahiptir. Araştırmalarda, onun 1910’lu yıllarında Diyarbakır’a geldiğinde şehrin ileri gelenlerinden o zamanki Diyarbakır valisi Cevdet Bey ile Cemil Paşaların misafiri olduğu ve bir süre Ulu Camii’nin hemen yanındaki Zinciriye Medresesi’nde kaldığı belirtilmektedir. Bu süre içinde bölgedeki âlimlerle ilmî sohbetler yaptığı, kendisine yöneltilen soruları cevaplandırdığı ve namazlarını da bitişikteki Diyarbakır Ulu Camii’nde kıldığı ifade edilmektedir.2
Ulu Camii’nde Risale-i Nur dersleri
Ulu Camii ile Bediüzzaman arasındaki irtibatın daha sonraki yıllarda da talebeleri vasıtasıyla devam ettiği bilinmektedir. Nitekim Bediüzzaman’ın talebelerinden Mehmet Kayalar’ın Diyarbakır’daki hizmetleri sırasında Ulu Camii’nde Risale-i Nur dersleri yaptığı ve bu derslerin geniş bir cemaat tarafından takip edildiği ifade edilmektedir. 1950’li yılların sonlarında Diyarbakır’da camilerde Risale-i Nur derslerinin başlamasıyla birlikte Ulu Camii de bu hizmetlerin önemli mekânlarından biri olmuştur.
Dipnotlar:
1- https://www.diyarbakir.gov.tr/ulu-cami
2- Son Şahitler Bediüzzaman Said Nursî’yi Anlatıyor, Cilt 4, s. 321.