Birinci temsil: On Birinci Söz’ün hikâye-i temsiliyesinde tafsilen beyan edildiği gibi, nasıl ki bir sultan-ı zîşanın pek çok hazineleri ve o hazinelerde pek çok cevahirlerin envâı bulunsa, hem sanayi-i garîbede çok mahareti olsa ve hesapsız fünun-u acîbeye marifeti, ihatası bulunsa, nihayetsiz ulûm-u bediaya ilim ve ıttılâı olsa, her cemal ve kemâl sahibi kendi cemal ve kemâlini görüp ve göstermek istemesi sırrınca, elbette o sultan-ı zîfünun dahi bir meşher açmak ister ki, içinde sergiler dizsin; tâ nâsın enzarına saltanatının haşmetini, hem servetinin şaşaasını, hem kendi sanatının harikalarını, hem kendi marifetinin garîbelerini izhar edip göstersin, tâ cemal ve kemâl-i manevîsini iki vecihle müşahede etsin: Bir vechi bizzat nazar-ı dekàik-âşinâsıyla görsün, diğeri gayrin nazarıyla baksın. Ve şu hikmete binaen, elbette cesim, muhteşem, geniş bir saray yapmaya başlar. Şahane bir surette dairelere, menzillere taksim eder. Hazinelerinin türlü türlü murassaatıyla süslendirip, kendi dest-i sanatının en güzel, en latîf sanatlarıyla ziynetlendirir. Fünun ve hikmetinin en incelikleriyle tanzim eder. Ve ulûmunun âsâr-ı mu’cizekârâneleriyle donatır, tekmil eder.

Sonra, nimetlerinin çeşitleriyle, taamlarının lezizleriyle her taifeye lâyık sofraları serer, bir ziyafet-i amme ihzar eder.

Sonra, raiyetine kendi kemâlâtını göstermek için onları seyre ve ziyafete davet eder.

Sonra, birisini yaver-i ekrem yapar, aşağıdaki tabakàt ve menzillerden yukarıya davet eder; daireden daireye, üst üstteki tabakalarda gezdirir. O acib sanatının makinelerini ve tezgâhlarını ve aşağıdan gelen mahsulâtın mahzenlerini göstere göstere, tâ daire-i hususiyesine kadar getirir. Bütün o kemâlâtının madeni olan mübarek zatını ona göstermekle ve huzuruyla onu müşerref eder. Kasrın hakaikını ve kendi kemâlâtını ona bildirir. Seyircilere rehber tayin eder, gönderir; tâ o sarayın sâniini, o sarayın müştemilâtıyla, nukuşuyla, acâibiyle, ahaliye tarif etsin ve sarayın nakışlarındaki rumuzunu bildirip ve içindeki sanatlarının işaretlerini öğretip, “Derunundaki manzum murassalar ve mevzun nukuş nedir? Ve saray sahibinin kemâlâtını ve hünerlerini nasıl gösterirler?” o saraya girenlere tarif etsin ve girmenin adabını ve seyrin merasimini bildirip ve görünmeyen sultan-ı zîfünun ve zîşuuna karşı, marziyatı ve arzuları dairesinde teşrifat merasimini tarif etsin.

Sözler, 31. Söz, s. 647

LUGATÇE:

cemal: güzellik.

enzar: nazarlar, bakışlar, görüşler.

ıttılâ: haberdar olma, bilgi sahibi olma.

kasr: saray.

kemâl: olgunluk, mükemmellik.

marziyat: razı olunan şeyler.

meşher: sergi.

nâs: insanlar, halk.

nazar-ı dekàik-âşinâ: incelikleri bilen ve gören bakış.

sultan-ı zîfünun ve zîşuun: fen ilimlerini bilen ve harika işler sahibi olan padişah.

ulûm-u bedia: beğenilen ve takdir edilen pek yeni ilimler.

yaver-i ekrem: sultanın en değerli, en cömert hizmetkârı.