Ahmet Cevdet Paşa 1863’te Bosna Hersek Müfettişliği sırasında bölgenin durumunu rapor ederken 14 Şubat Sevgililer Günü için bilmeden bize de bir anektod sunuyor tarihten. Şöyle diyor Paşa: Bosna soğuk iklimden olduğundan, burada çocuklar geç yetişir ve hayli yaşlanmadıkça baliğ olmazlar ve erkekler ile kızlar arasında âşıkdaşlık usulü yürüyüp bu yolda birbirleriyle gayet serbest ve açıktan konuşurlar görüşürler... Genellikle on yedi ve on sekiz yaşlarına vardıktan sonra bu tür görüşmelere ehil olurlar ve senelerce âşıklık ile vakit geçirirler, ne kadar yaşlansanalar da evlenmedikçe İslâm kızları da ferace giymeyip (yüz) açık gezerler [Elveda Rumeli dizisini hatırlayınız]. Amma nikâhlandığı gibi feracelenip artık kimse yüzünü göremez (...).

 Gerçekte Boşnakların erkekleri ve kızları pek fazla iffetli ve namuslu kişilerdir. Henüz ahlâkı bozulmamış bir kavimdir... Dindar musallî ve inancı tam adamlardır. Ulemaya da hürmetleri ve şer’i şerife riayetleri ziyadedir. Fakat bu âşıklık usulüne bazı ulema itiraz eyledikleri halde eskiden beri alıştıkları bir muamele olduğundan bu muamelenin kaldırılması mümkün değil idi. Mamafih bu usulün icrasında iffete aykırı olacak bir hal ve hareket meydana gelmesinden çok sakınırlar. Delikanlılar daima kızların evlerinin önüne gidip pencereden lakırdı ederler yahut kız sokak kapısına inip delikanlı ile görüşür, bazen su ve kahve verir. Yahut delikanlı avlu içine girip kız ona abdest almak için ibrik ve namaz kılmak için seccade getirir. Lâkin bu arada kazara birinin parmağı diğerinin eline dokunacak olursa bu âdeta nikâh hükmünde tutulur ve hemen nikâh kıydırılır.”

Ailelerin normal nikâha yanaşmama sebebinin ise düğün ve yemek masraflarının çok olmasına bağlayan Ahmet Cevdet Paşa, Düğün masrafları ve mehir konularının çözümlenmesi ve evliliğin kolaylaştırılması yolunda ıslahatlar yapılmasının gerekliliğini saraya ve ilgili makamlara arz eder.

Âşıkdaşlık usulünün asker alımlarına katkısı da çok ilginç:

“Hünkâr Müfettiş Efendi’ye emir vermiş ve buyurmuş ki paranın gittiğine bakma. Altınları su gibi akıt. Kızları evlendir. Tâ ki gazi yiğitler ve yeşilli askerler doğursunlar” yollu şarkılar yapıp mesirelerde âşıklarına karşı okumaya başladılar. Yeşil tabiri Boşnaklar arasında şerefli ve saadetli makamında kullanılırdı. Ancak bunda Bosna askerine giydireceğimiz yeşil şeritli elbiseye dahi telmih vardır. Onların bu şarkıları delikanlılar hakkında Bey Camii Hatibinin ve belki Travnik müftüsünün vaaz ve nasihatlerinden daha etkili idi. Aslında Boşnaklar askere alınmak lakırdısından ürkerler iken bu sözleri sevgililerinin ağızlarından hoşlanarak dinler oldular. Artık askerlik fikrinin Bosna’da yerleşeceğine ve buna dair eyalet erkânı meclisinde verilen kararın payidar olacağına emniyet geldi...

Hasılı, ey aşk sen nelere kâdirsin... Ve aşkın mecazî olanı dünya kuruldu kurulalı var. Sevginin dünü bugünü yok, ama iffetli olanı harama düşmeden yaşananı olsa daha güzel. Bunun da halli evlenmenin kolaylaştırılması. Gençlerin tuzağa düşmesinin önünün alınması. Ne “aşk diye bir şey yoktur” diye kestirip atılmalı ve hatta Ortaçağ kanunları gibi gençlere hayat zindan edilmeli, ne de haramdan sakınmanın en zor olduğu bu konuda göz yumularak yanlışlara kapı açılması...

Görücü usulünün neredeyse yok edilip gençler kendileri bulsunlar lâkaydlığının da bu toplumdan bir an önce kaldırılması. Bulsunlar da biz ne güne duruyoruz?..