Peygamber Efendimiz’e (asm) verilen ilim, vehbî ilim cinsinden midir? İnen ayetler metinleriyle inmiş. Risaleler ilhamen yazdırılmış ve vehbî ilimdir deniyor. Peki, Peygamber Efendimiz’e (asm) verilen ilim ile Üstadımıza verilen ilim arasındaki fark nedir?”      

İlimde İki Yol

İnsanlar genelde iki yol ile ilim elde ederler: Bunlar: Kesbî ilim yolu ve vehbî ilim yoludur.

Kesbî ilim bizim okuyarak, yazarak, dinleyerek, araştırarak, ezberleyerek, çalışarak, kendimiz gayret ederek elde ettiğimiz ilimdir. 

Vehbî ilimse, hak vergisi bir yol ile, sezgi, feraset veya daha güçlü aklî melekelerle elde ettiğimiz bilgidir. Velilerin ilhamı, sünuhatı, feyizleri, kalbe gelen bilgilerdir. Peygamberlere gelen vahiyler, vehbî ilim cinsinden bilgilerdir.

İnsanda ilmin alıcısı olan akıl vardır. Akıl okudukça insan öğrenir. Fakat aklın da bir sınırı vardır. Akıl ne kadar okusa da, kendi başına kavrayamayacağı bilgiler vardır. Böyle bilgileri başka yollarla öğrenir. İlham ve sünuhat bu yollardandır.

İlham insana, meleğe ve hayvana bilgi biçiminde gelir. Mesela arılar ilhamla bal yaparlar. Ayette, “Ve Rabbin bal arısına şöyle ilham etti. Dağlardan, ağaçlardan ve insanların kurdukları çardaklardan kendine yuvalar edin.1 buyurulur.       

İlham Kaç Çeşittir

Vehbî ilim hak vergisidir. Allah dilediğini bu ilim ile mücehhez kılar. Buna kimse sınır koyamaz. Kesbî ilimden farkı, çalışmadan elde edilmesidir. 

İnsanlar ilhama mazhar oldukları gibi, hayvanlar da, melekler de ilham mazhar olabilirler. Arıların, bal ile ilgili kendilerine lazım olacak hemen her bilgiyi neredeyse doğuştan getirmeleri gibi. Arının yaptığı bu işi, hiçbir böcek veya sinek, öğrenmeyle de olsa, hiçbir zaman yapamayacaktır. Çünkü onlara bu ilimden verilmemiştir. Diğer hayvan türlerinin hemen her birisi de buna benzer birer ilme mazhardırlar.

Vahiy peygambere has bir özellik taşır. İlham ise çok daha umumidir. 

İlham her zaman Rahmanî olmaz. Şeytanî ilhamlar da vardır. İlham bu yönüyle dört çeşittir: 1. Şeytandan gelen vesveseler. Bunlara desais, desiseler, vesveseler denir. İnsan çoğu zaman desiselerini yenemez. Çünkü güçlü bir telkinle gelir. 

2. Nefisten gelen telkinler. Bunlara havadis, hadiseler, iğvalar, aldanışlar denmiştir. 

3. Melekten gelen ilhamlar. Bunlara havatır, hatıralar denmiştir.

4. Allah’tan gelen ilhamlar. Bunlara da sünuhat, varidat denmiştir. Bunlar doğru bilgiyi ifade ederler.      

İlham ve Vahiy Farkları

Fakat insan bu bilgilerden hangisinin hak, hangisinin batıl olduğunu, akıl ile ve akla hitap eden vahiyle anlar. Vahiy bağlayıcıdır. Güçlüdür. Dinler ve dinlerin kuralları vahiyle gelir. 

Bilimsel çevrelerde “epifiz bezi” veya “üçüncü göz” gibi kavramlarla anlatılan durumlar, tasavvuf ilminde “kalp gözü, kalp kulağı” gibi kavramlarla anlatılır ki, bu, ilhamdır.  

Albert Einstein, Stephen Hawking gibi ilim adamları ilhama mazhar oldukları gibi, Abdulkadir Geylânî, Şah-ı Nakşibend, Bediüzzaman gibi İslam büyükleri de ilhama mazhar eser yazmışlardır.  

Peygamber Efendimiz’e (asm) verilen vehbî ilim vahiydir. Üstadımıza ve diğer alimlere verilen vehbî ilim ise ilhamdır, sünuhattır, tuluattır. Yani kalbe doğan doğru bilgilerdir. Nitekim Bediüzzaman bu farka, “Velayet bir hüccet-i risalettir.”2 sözüyle işaret etmiştir.      

Dipnotlar:

1- Nahl Suresi: 68, 69; 2- Mektubat, s. 443.