Yapay zekâ, geçmişi nostaljik görüntülere dönüştürürken 1980’lerin siyasî ve toplumsal gerçeklerinin nostaljinin gölgesinde kaldığı tartışılıyor.
İstanbul-Mehtap Y. Yükselten
Instagram’da yapay zekâ destekli 1980’ler akımı yayılırken, Nefes yazarı Soner Yalçın, bu trendi düşünür Fredric Jameson’un kültür ve kapitalizm üzerine değerlendirmeleri üzerinden ele alarak, geçmişin tarih olmaktan çıkarılıp tüketilen bir görüntüye dönüştürüldüğüne dikkat çekti.
80’lerin gerçeği nostaljiyle gizleniyor
Instagram’da son dönemde yaygınlaşan yapay zekâ uygulamalarıyla kullanıcıların günümüzdeki fotoğraflarının kabarık saçlar, vatkalı ceketler, eski fotoğrafçı dekorları ve soluk renklerle 1980’leri yansıtan görüntülere dönüştürülmesini değerlendiren Yalçın, bu akımın geçmişin siyasî çatışmaları, ekonomik dönüşümleri ve toplumsal gerçeklerinden koparılarak görüntülere indirgenmesinin, 1980’leri “seyirlik nostaljiye” dönüştürdüğünü ifade etti.
Kültürel robotlar
Yalçın yazısında Amerikalı Marksist düşünür Fredric Jameson’un “Postmodernizm ya da Geç Kapitalizmin Kültürel Mantığı” çalışmasına atıfta bulundu. Yalçın, Jameson’un yıllar önce tarif ettiği kültürel mantığın bugün yapay zekâ aracılığıyla seri üretime dönüştüğünü belirtti. Yapay zekânın yalnızca fotoğrafları dönüştürmediğini, geçmişe ilişkin hafızayı da benzer kalıplar üzerinden yeniden şekillendirdiğini ifade etti. Bu sürecin farklılıkları törpüleyerek insanları aynı geçmişi tüketen “kültürel robotlara” dönüştürdüğünü savunan Yalçın, Instagram’daki 1980’ler akımının da bu açıdan değerlendirilmesi gerektiğini belirtti.
80'ler hafızası makyajla örtülüyor
Yalçın, 1980’ler akımının Eylül ayında yaygınlaşmasına da dikkat çekerek, 12 Eylül darbesinin yıl dönümünü hatırlattı. Yazısında dönemin yalnızca moda ve estetik görüntülerden ibaret olmadığını vurgulayan Yalçın, 1980’lerin Türkiye’sindeki siyasî baskıları, gözaltıları, işkenceleri, idamları, parti ve sendikaların kapatılmasını, grevlerin susturulmasını ve basın-yayın alanındaki yasakları hatırlatarak "Instagram, 1980’ler hafızasını makyajla örtüyor." dedi.
“Geçmiş kostüme dönüştürülüyor"
Yalçın, yazısında 12 Eylül dönemine ilişkin gözaltı, işkence, idam, işten çıkarma ve vatandaşlıktan çıkarma gibi uygulamalara rakamlarla yer verdi. Yalçın, bu tarihsel gerçeklerin yapay zekâ tarafından üretilen gülümseyen 1980’ler portrelerinin gerisinde kalmaması gerektiğini savunarak, yazısını "Geçmiş, kostüme dönüştürüldüğünde ilk kaybettiğiniz hakikat olur…" sözleriyle noktaladı.