Bitlis’in Hizan kazasına bağlı Nurs köyünde başlayan bu yolculuk, zaman içerisinde medreselere, ilim meclislerine, savaş cephelerine, esaret kamplarına, İstanbul’a, Anadolu’nun çeşitli şehirlerine, sürgün yerlerine ve hapishanelere kadar uzanmıştır. Fakat bu yolculuğun asıl yönü coğrafî değil, fikrî ve manevîdir.

Çocukluk çağında ailesinden aldığı İslâmî terbiye, onun dünyaya bakışının temelini oluşturmuştur. İlim aşkı ise onu bulunduğu çevrenin sınırlarını aşmaya sevk etmiştir. Dağlar, taşlar, yollar ve farklı beldeler onun için birer mektep hâline gelmiştir. Bu nedenle Said Nursî’nin hayatını anlamak, aynı zamanda onun ilim ve hakikat arayışını anlamaktır.

Onun hayatında ilim, yalnızca öğrenilen bir bilgi değildir; insanın ahlâkını ve davranışlarını değiştirmesi gereken bir hakikat arayışıdır. İman ise yalnızca zihnî bir kabul değil, hayatın bütün alanlarını şekillendiren bir bilinçtir.

Bu sebeple Bediüzzaman’ın hayatı, ilimle başlayan, imanla derinleşen, çilelerle sınanan ve insanlığa hizmet idealine dönüşen bir yolculuk olarak değerlendirilebilir.

Risale-i Nur hareketi, tabandan gelişen bir dinî eğitim ve okuma hareketi olarak incelenebilir.

Bediüzzaman’ın etkisi, doğrudan siyasî bir örgütlenmeden ziyade eserleri etrafında oluşan gönüllü okuyucu toplulukları üzerinden gerçekleşmiştir.

Bu durum onun “kuş uçmaz, kervan geçmez” bir yerde unutulmak istense dahi düşüncelerinin geniş toplum kesimlerine ulaşmasını mümkün kılmıştır.

Bediüzzaman Said Nursî, İslâmî anlamda bir “müceddid” olarak kabul edilmektedir. Buradaki müceddidlik, dinin aslını değiştirmek değil, dinî hakikatlerin çağın ihtiyaçlarına uygun biçimde yeniden açıklanması ve anlaşılır hâle getirilmesi anlamında kullanılmaktadır. Kur’ân ve sünnet ışığında iman ve ahlâk esaslarını modern insanın zihnî problemlerine cevap verebilmedir. Onun geleneksel medrese birikimini modern bilim ve çağdaş düşünceyle buluşturma çabası, bu tecdid anlayışının önemli bir örneği olarak değerlendirilebilir.

Ancak akademik açıdan “müceddid” nitelemesinin bir tarihî veri değil, dinî ve yorumlayıcı bir kavram olduğu unutulmamalıdır. Bu nedenle konu, hem Bediüzzaman’ın talebelerinin yaklaşımı hem de bağımsız akademik çalışmalar çerçevesinde değerlendirilmelidir. Cumhuriyet döneminde devletin din ve toplum politikaları önemli dönüşümler geçirmiştir. Bediüzzaman’ın bu değişimler karşısındaki tavrı, hayatının en fazla incelenmesi bilinmesi, iyi değerlendirilmesi gereken yönlerinden biridir.

Onun temel kaygısı, iman ve dinî hayatın toplumdan tamamen silinmemesi ve insanların inançlarını aklî bir temelde yaşayabilmesidir.

Bununla birlikte Said Nursî’nin sonraki dönemindeki “müsbet hareket” anlayışı, toplumsal problemlere karşı şiddetsiz ve hukukî yolların tercih edilmesi açısından önemlidir.

Bu anlayış, onun mücadelesinin merkezine insanın imanını ve ahlâkını koyduğunu göstermektedir.