Hem “Madem biz gözümüzle görüyoruz ki umum mahlûk­larda ve zemin yüzünde öyle bir hikmet eli işliyor ve öyle bir adalet ölçüleriyle işler dönüyor ki akl-ı beşer onun fevkinde düşünemiyor. Meselâ, insanın bin cihazatına takılan hikmetlerinden yalnız bir küçük çekirdek kadar kuvve-i hafızasında, bütün tarihçe-i hayatını ve ona temas eden hadsiz hâdisatı o kuvvecikte yazıp, onu bir kütüphane hükmüne getirip ve insanın haşirde muhakemesi için neşrolacak olan defter-i a’mâlinin bir küçük senedi olarak her vakit hatırlatmak sırrıyla, her insanın eline vererek dimağının cebine koyan bir ezelî hikmet ve bütün masnuatta gayet hassas mizanlar ile azalarını yerleştiren, mikroptan gergedana, sinekten simurga kuşuna, bir çiçekli nebattan milyarlar, trilyonlarla çiçekler açan bahar çiçeğine kadar israfsız ölçülerle bir tenasüb, bir muvazene, bir intizam ve bir cemal içinde masnuatı bir hüsn-ü sanat yapan ve her zîhayatın hukuk-u hayatını kemal-i mizanla veren, iyiliklere güzel neticeler ve fenalıklara fena neticeler verdiren ve Âdem (as) zamanından beri tâğî ve zalim kavimlere vurduğu tokatlarla kendini pek kuvvetli ihsas ettiren bir adalet-i sermediye, elbette ve hiç şüphe getirmez ki, güneş gündüzsüz olmadığı gibi, o hikmet-i ezeliye, o adalet-i sermediye ahiretsiz olmazlar. Ve ölümde, en zalimlerin ve en mazlumların, bir tarzda gitmelerindeki akıbetsiz bir dehşetli haksızlığa, adaletsizliğe ve hikmetsizliğe hiçbir veçhile müsaade etmezler” diye Hakîm ve Hakem ve Adl ve Âdil isimleri bizim sualimize kat’î cevap veriyorlar.

Şualar, 11. Şua, 7. Mesele, s. 234

LÛGATÇE:

adalet-i sermediye: ezelî ve ebedî adalet,

 başlangıcı ve sonu olmayan adalet.

Âdil: adalet sahibi, her şeye hakkını veren Allah.

Adl: her şeye lâyığını veren, sonsuz adalet 

sahibi olan Allah.

defter-i a'mâl: amellerin kaydedildiği defter.

dimağ: akıl, şuur.

fevkinde: üstünde.

Hakem: haklı ile haksızı ayıran ve her işi hikmetle yapan Cenab-ı Hak.

Hakîm: her şeyi bir maksatla uygun ve hikmetle 

yaratan, hikmet sahibi Allah.

haşir: ölümden sonra dirilip toplanma.

hikmet-i ezeliye: başlangıcı olmayan

 Allah’ın sonsuz hikmeti.

hukuk-u hayat: yaşama hakkı, hukuku.

hüsn-ü sanat: sanat güzelliği.

ihsas: hissettirme, sezdirme.

kemâl-i mizan: tam bir ölçü, kusursuz ölçü.

kuvve-i hafıza: hafıza gücü.

masnuat: sanatla yapılmış şeyler.

muvazene: denge.

neşr: açma, ortaya çıkarma, yayma.

tâğî: âsi, isyan eden, söz dinlemez.

tenasüb: uyum, uygunluk, birbirini tutma.

zîhayat: hayat sahibi.