İman, insanı insan eder; belki insanı sultan eder. Öyle ise, insanın vazife-i asliyesi iman ve duadır. Küfür, insanı gayet âciz bir canavar hayvan eder.

Şu meselenin binler delillerinden yalnız hayvan ve insanın dünyaya gelmelerindeki farkları, o meseleye vâzıh bir delildir ve bir bürhan-ı kàtı’dır.

Evet, insaniyet iman ile insaniyet olduğunu, insan ile hayvanın dünyaya gelişindeki farkları gösterir. Çünkü hayvan, dünyaya geldiği vakit, âdeta başka bir âlemde tekemmül etmiş gibi, istidadına göre mükemmel olarak gelir; yani gönderilir. Ya iki saatte, ya iki günde veya iki ayda bütün şerâit-i hayatiyesini ve kâinatla olan münasebetini ve kavânîn-i hayatını öğrenir, meleke sahibi olur. İnsanın yirmi senede kazandığı iktidar-ı hayatiyeyi ve meleke-i ameliyeyi, yirmi günde serçe ve arı gibi bir hayvan tahsil eder; yani ona ilham olunur.

Demek, hayvanın vazife-i asliyesi taallümle tekemmül etmek değildir ve marifet kesb etmekle terakkî etmek değildir ve aczini göstermekle meded istemek, dua etmek değildir. Belki vazifesi, istidadına göre taammüldür, amel etmektir, ubudiyet-i fiiliyedir.

İnsan ise, dünyaya gelişinde, her şeyi öğrenmeye muhtaç ve hayat kanunlarına cahil. Hatta yirmi senede tamamen şerâit-i hayatı öğrenemiyor. Belki âhir-i ömrüne kadar öğrenmeye muhtaç. Hem gayet âciz ve zayıf bir surette dünyaya gönderilip, bir iki senede ancak ayağa kalkabiliyor. On beş senede ancak zarar ve menfaati fark eder; hayat-ı beşeriyenin muavenetiyle ancak menfaatlerini celb ve zararlardan sakınabilir.

Sözler, 23. Söz, s. 352

LUGATÇE:

bürhan-ı kàtı: kesin delil.

iktidar-ı hayatiye: hayat gücü.

istidat: kabiliyet, yetenek.

kavânîn-i hayat: hayat kanunları.

kesb etmek: edinmek, kazanmak.

küfür: Allah’ın varlığını, birliğini kabul etmeme, inkâr, dinsizlik.

marifet: bilgi.

meleke: bir iş üzerinde devamlı uğraşma ile kazanılan alışkanlık, tecrübe.

meleke-i ameliye: iş yapabilme melekesi, kabiliyeti.

muavenet: yardım.

şerâit-i hayat(iye): hayat şartları.

taallüm: öğrenme, ilim edinme.

taammül: amel etme, çalışma.

tekemmül: mükemmelleşme, olgunlaşma.

terakkî: ilerleme.

ubudiyet-i fiiliye: fiilî kulluk.

vâzıh: açık.

vazife-i asliye: asıl vazife.