Anne ve babanın birinci sorumluluğu üstlendiği bu süreçte, kardeşler, büyükanne ve büyükbabalar da çocuğun gelişimine farklı ve değerli katkılarda bulunur. Uzmanlar, çocuğun sağlıklı bir fert olarak yetişmesinde tüm aile üyelerinin dengeli ve destekleyici bir rol oynamasının altını çiziyor.

Çocuğun büyütülmesi, yetiştirilmesi ve gelişimi ailenin görevlerinden biridir. Bunun için önce ailenin gelişimi gerekiyor. Bu gelişimin sağlanması için de ailenin üzerine düşen bazı görevleri yapması gerekiyor. Eski Türk toplumunda aileler büyük ve genişti. Şimdiki zamanda çekirdek aile çoğunlukta. Eski ailelerin ve şimdiki çekirdek ailelerin çocuklar üzerindeki etkisi ve eğitimleri farklı olmakta.

Bir çocuğun toplumdaki uygunsuz davranışları karşısında; ‘aile terbiyesi görmemiş’ veya ‘aile terbiyesi kıt’ gibi söylentiler duyulur.

Bunun için, Bediüzzaman; “Bu zamanda aile hayatının ve dünyevî ve uhrevî saadetinin ve kadınlarda ulvî seciyelerin inkişafının sebebi, yalnız daire-i şeriattaki âdab-ı İslâmiyet’le olabilir.”1 diyor. Yani bu söylentilerin engellenmesi için, ailenin ve çocukların yetiştirilmesi ve gelişimi için İslâmiyet’teki edeple terbiye edilmesi gerektiğini söylüyor.

Eğer ailede özellikle kız çocuğu eğitilerek İslâmiyet’in güzellikleriyle geliştirirse her şey, başta da aile hayatı değişir. Aile hayatı değişirse, ailenin fertleri de istenen seviyeye ulaştırılabilir. Özetle söylemek gerekirse, ailede gördüğü eğitim, çocuğun karakter ve kişiliğinin oluşumunun ilk ve önemli rolü oynar.

Aile fertlerinde bulunan ahirete iman özelliği ile; “aile hayatının hayatı ve saadeti ise; samimî ve ciddî ve vefadarâne hürmet ve hakikî ve şefkatli ve fedakârâne merhamet ile olabilir. Ve bu hakikî hürmet ve samimî merhamet ise, ebedî bir arkadaşlık ve daimî bir refakat ve sermedî bir beraberlik ve hadsiz bir zamanda ve hudutsuz bir hayatta birbiriyle pederâne, ferzendâne, kardeşâne, arkadaşâne münasebetlerin bulunmak fikriyle ve akidesiyle olabilir.”2

Geleneksel olarak anne, çocuğun bakım ve sevgi ihtiyacını karşılayan, duygusal gelişiminde merkezi bir figür olarak görülür. Annenin şefkati, ilgisi ve kurduğu yakın bağ, çocuğun temel güven duygusunun teşekkülünde kritik bir rol oynar. Annenin çocuğun ilk öğretmeni olduğu ve dil gelişiminden sosyal becerilere kadar birçok alanda temel attığı kabul edilir.

Baba ise genellikle çocuğu dış dünyaya hazırlayan, ona bağımsızlık ve özgüven aşılayan figür olarak öne çıkar. Babanın çocukla kurduğu oyun ve etkileşim, problem çözme becerilerini ve sosyal kuralları öğrenmesini destekler. Babanın varlığı, özellikle kimlik gelişiminde ve otoriteye saygı duyma gibi konularda önemli bir model oluşturur.

Modern aile yapısında anne ve babanın bu rolleri iç içe geçmiş olsa da her ikisinin de kendilerine özgü yaklaşımlarının çocuğun gelişiminde tamamlayıcı bir etki oluşturduğu unutulmamalıdır.

Kardeşler, bir çocuğun hayatındaki ilk ve en önemli akranlarıdır. Kardeş ilişkileri, çocuğa paylaşmayı, rekabet etmeyi, empati kurmayı, çatışma çözmeyi ve işbirliği yapmayı öğreten bir laboratuvar ortamı sunar. Büyük kardeşler genellikle küçük kardeşler için birer rol model olurken, küçük kardeşler de büyüklere sabrı ve sorumluluk almayı öğretir. Kardeşler arası etkileşim, çocuğun sosyal ve duygusal zekâsının gelişimine önemli ölçüde katkı sağlar.

Dipnotlar:

1- Lem’alar, s. 244

2- Asa-yı Musa — Dokuzuncu Hüccet-i İmaniye