Hakkaniyetli bir değerlendirme, ilk yıllardaki reformları teslim etmeyi gerektirir. Ekonomi büyüdü, AB uyum sürecinde demokratikleşme adımları atıldı. Ancak asıl soru şudur: Bu iyileşmeler neden kurumsal kazanımlara dönüşemedi? Cevabın büyük bölümü, 2013 sonrasında derinleşen kırılmalarda ve denetim mekanizmalarının zayıflamasında aranmalıdır.

Yolsuzlukla mücadelede temel sorun, şeffaflık ve hesap verebilirliğin güçlü kurumlarla güvence altına alınamamasıydı. Kamu İhale Kanunu’ndaki değişiklikler, Sayıştay denetimlerine ilişkin soru işaretleri ve Türkiye’nin uluslararası yolsuzluk algı endekslerindeki gerilemesi, kurumsal zafiyetin somut göstergeleri oldu. Oysa yolsuzlukla mücadele, kişilerin iyi niyetine bırakılamaz; iktidarı da denetleyebilen kurumlar gerektirir.

Yoksullukla mücadelede büyüme önemli kazanımlar sağladı; ancak toplumsal refaha eşit yansımadı. Üretim ve verimlilik odaklı dönüşümün sınırlı kalması, gelir dağılımındaki eşitsizlikler ve yükselen enflasyon, ücretli çalışanların ve emeklilerin alım gücünü aşındırdı. TÜİK verilerine göre gelir dağılımındaki bozulma ve asgarî ücretin açlık sınırı karşısındaki konumu, tablonun ciddiyetini ortaya koyuyor. Bugün mesele yalnızca iş bulmak değil, çalışarak insanca yaşayabilecek gelire ulaşabilmektir.

Yasaklarla mücadelede ise ilk yıllardaki demokratikleşme adımlarının devamlılığı sağlanamadı. 2016 sonrası OHAL döneminde ve sonrasında basın ve ifade özgürlüğü, toplantı ve gösteri hakkı, internet özgürlüğü ve yargı bağımsızlığı konularında ciddi tartışmalar ortaya çıktı. Uluslararası basın özgürlüğü endekslerinde Türkiye’nin konumu ve tutuklu gazeteciler, bu alandaki gerilemenin göstergeleri olarak sıkça dile getirildi. İktidarın eleştirilebilmesi ve farklı düşüncelerin özgürce ifade edilebilmesi, demokrasinin vazgeçilmez koşuludur.

Hükümet kanadı bu tabloyu küresel krizler, pandemi ve 2023 depremleriyle açıklamaktadır. Kuşkusuz bu faktörlerin etkisi yadsınamaz. Ancak dışsal şoklar, kurumsal zafiyetlerin gerekçesi değil, tam tersine onları daha görünür kılan sınavlardır.

Bütün sorunların ortak paydasında kurumsallaşma eksikliği bulunmaktadır. Gücün merkezileşmesi, denetim mekanizmalarının zayıflaması, liyakat tartışmaları ve siyasî kutuplaşma, çözümü zorlaştırdı. Oysa yolsuzlukla mücadele için bağımsız yargı, yoksullukla mücadele için adil ve üretken ekonomi, yasaklarla mücadele için özgürlükleri güvence altına alan demokratik kurumlar gerekir.

Asıl mesele şudur: Bir ülkenin geleceği, yönetenlerin iyi niyetine değil, yönetenleri de denetleyebilen güçlü kurumlara bağlıdır.

2002’de verilen 3Y sözünün bugün hatırlanması, geçmişi tartışmaktan çok Türkiye’nin geleceğini düşünmek açısından önemlidir. Çünkü demokrasi, refah ve adalet, seçim meydanlarında verilen vaatlerle değil, kalıcı kurumlarla inşa edilir.