“Ey arkadaş! Şimdi hayali baştan çıkar, aklı kafaya geçir. Evvelki iki yolun mağdub ve dâllîn yolu; hatarları pek çoktur, kıştır daim güz, yazı. Yüzde biri kurtulur: Eflâtun, Sokrat gibi.”2 Eflatun için hem kurtulur diyor hem de Firavunane hüküm verenlerin arasında sayılmış bir zıtlık mı var?”

İnsan Kendi Varlığı Üstünde Düşünmeli

Bediüzzaman hazretlerine göre, Eflatun da, Sokrat da kurtulan felsefecilerdir. Bu fikir tarlalarını kısaca tanıyalım inşallah.

Sokrat, Milâttan önce 470 yılında, yani günümüzden yaklaşık iki bin beş yüz sene önce Atina’da doğdu. Babası Sophroniscus taş ustası, annesi Phaenarete ebeydi. Bir süre babasının yanında taşçılık, heykeltraşçılık yaptı 

Varlığın kaynağı (arkhe) hakkında o güne kadar geliştirilen teorilerin ve ispatı mümkün olmayan fizikî bilgilerin insanlığa hiçbir fayda sağlamadığını anladı. Sokrat’a göre insanın, varlığın ilkesi veya fizikî varlıklar üzerine değil, kendi varlığı üzerine düşüp zihin dünyasını keşfetmesi gerekir. 

Sokrat, herkesin dikkatini çekecek şekilde sade ve basit bir hayat yaşadı. Aktif politikadan uzak durdu. Katıldığı savaşlarda cesur bir askerdi. Sivil hayatta giyim kuşama değer vermeyen, her zaman çıplak ayakla dolaşan bir derbederdi. Geçimsiz ve kocasına saygısı olmayan Xanthippe ile evliliğinden üç oğlu oldu. 

Sokrat, hayatının önemli anlarında içinden bir ses işittiğini, bu sesin kendisini şu veya bu şekilde davranması yönünde uyardığını söyler. Bu sese o “dai-monion”um der. İkaz ve ihtar eden, sıradan işlerle uğraşmaktan alıkoyup bilgeliğe yönlendiren bu ses ona göre ilâhî bir sestir. Yorumcular bu sesin ilham perisi yani cin (daimonia) olduğunu söyleseler de Sokrat, hayatının yüksek bir kudretin elinde olduğuna ve bu yüce kudret tarafından sevk ve idare edildiğine samimiyetle inanıyordu. Keskin zekâsı, büyüleyici konuşması, ince ironileri, pervasızlığı, savunduğu ahlâkî fikirlerin yüksekliği ve hayat tarzı insanları kendisine çekiyordu.

Erdem Bilgidir

Sokrat’ın “Bildiğim bir şey varsa o da hiçbir şey bilmediğimdir” sözü meşhurdur. Ahlâkın dışında asla ciddi bir felsefe yoktur. Ahlâkî düşüncenin değişmez ve zorunlu unsuru insandır.

Sokrat’ın bilgi öğrenmekte kullandığı yöntem diyalogdur. Büyük bir ahlâkçı olan Sokrat geriye hiçbir eser bırakmadı, hayatı boyunca hep tartıştı ve sorguladı. Ona ait olduğuna kesin gözüyle bakılan iki önerme vardır: “Erdem bilgidir” ve, “Hiç kimse bilerek kötülük yapmaz.” 

Sokrat ruhun bedenden bağımsız bir cevher olduğuna, bedenin süflî arzu ve isteklerine karşı koyacak güce sahip bulunduğuna inanır. Gerçek mutluluğa ulaşmak için ruhun beden üzerinde tam bir hâkimiyet kurması gerekir. Mutluluk bilgiyle aydınlanan ruhun mutluluğudur. 

Sokrates gençlere: “Evlenin, iyi çıkarsa mutlu olursunuz. Kötü çıkarsa filozof!” cevabını vermiştir. 

Atina hükümeti Sokrat’a idam kararı verdiğinde, karısı Xanthippe:

“Seni haksız yere idam ediyorlar” dedi.

Bunun üzerine Sokrates: “Karıcığım suçlu olarak mı idam edilmeliydim?” dedi.

Tek Gerçek Allah’tır

Sokrat, ilâhî inâyet ve ilhama inanmakta, her şeyin üstünde yüce bir kudretin varlığını kabul etmekteydi. Ünlü savunmasında, 

“Ey Atinalılar! Tek gerçek bilge vardır, o da Allah’tır” dedi. Sokrat dindar bir insandı.    

MÖ 399 yılında "gençlerin ahlakını bozma" ve "şehir tarafından kabul edilen tanrılara “İnanmayıp yeni tanrılar icat etme" yani o günkü anlayışa göre “dinsizlik” yapma suçlamalarıyla Atina mahkemelerinde yargılandı. Sokrates’i yargılayan mahkeme heyeti, hakkında idam kararı verir. 

Sokrates dedi ki: 

"Ben söylemedim dersem, düşüncelerimin hiçbir önemi kalmaz. Beni idam edin, çünkü idam ederseniz, düşüncelerim sizin sayenizde bütün dünya insanlarına ulaşır.”

Karar kesinleştiğinde ise: “Artık yolumuza gidelim: Ben ölmeye, siz yaşamaya. Hangisi daha iyi?  Bunu Allah’tan başka kimse bilemez!”  Dedi.

Jüri’ninin suçlu bulduğu 70 yaşındaki filozof, Atina yasalarına göre baldıran zehri içirilerek ölüme mahkûm edildi. 

Sokrates’in ölümü üzerine Atina halkı büyük bir üzüntü yaşadı.

Dipnotlar:

1- Sözler 610 .  2- Sözler 827