Belki de yapay zekâ çağında yeniden düşünmemiz gereken yer burasıdır. Çünkü mesele yalnız insanın neden üstün kılındığı değil, bu üstünlüğü kabul etmeyen bakışın nasıl çalıştığıdır.

İblis’in itirazı basit görünür: “Ben ondan hayırlıyım. Beni ateşten, onu topraktan yarattın.” Fakat bu cümlenin içinde derin bir yanlış vardır. İblis, Âdem’e bakar ama Âdem’i göremez. Onun mahiyetindeki talim-i esmâ sırrını, hilafet vazifesini ve Allah’ın ona yüklediği manayı fark edemez. Sadece maddesine bakar: toprağa. Sonra kendisine döner, ateşi görür ve yanlış bir kıyas kurar: Ateş üstünse, ateşten yaratılan da üstündür.

Yanıldığı yer tam burasıdır. Çünkü insanın değeri hammaddesinde değil, kendisine yüklenen manadadır. Toprak tek başına sıradan görünebilir. Fakat o topraktan insan yaratılmış, ona ruh üflenmiş, ona isimler öğretilmiş ve yeryüzünde halife kılınmıştır. İblis toprağı gördü; fakat toprağın içindeki sırrı göremedi.

Bugün modern dünyanın insan tasavvurunda da buna benzeyen bir taraf var. İnsan çoğu zaman biyolojik bir organizma, veri işleyen bir beyin veya yönlendirilebilir bir davranış modeli olarak ele alınıyor. Yapay zekâ bu bakışı daha görünür hâle getirdi. Çünkü artık yazı yazan, resim çizen, ses üreten ve veri analiz eden sistemler karşısında insan şu soruyla yüzleşiyor: “Eğer makine benden daha hızlı düşünüyorsa, benim farkım ne?”

Bu soru yanlış değildir. Fakat cevabı yanlış yerde aranırsa bizi yeniden İblis’in kıyasına götürebilir. Çünkü aynı mantık bugün başka cümlelerle kurulabilir: “Ben daha hızlıyım, daha çok bilgiye sahibim, yorulmam, daha verimliyim.”

Elbette yapay zekânın kendisini İblis yerine koymak doğru olmaz. O şuurlu bir varlık değildir; kibirlenmez, isyan etmez. Fakat teknoloji üzerinden kurulan bazı insan tasavvurları, insanı Allah’ın verdiği değerle değil, kendi ölçüleriyle tartmaya başlayabilir.

Meleklerin tavrı ise farklıdır. Onlar anlamadıkları bir mesele karşısında sual ederler; fakat hakikat gösterildiğinde teslim olurlar. Melekî tavır, hakikat karşısında haddini bilmektir. İblisî tavır ise hakikat ortaya çıktığı hâlde kendi kıyasını bırakmamaktır.

Bu yüzden mesele yalnızca “Yapay zekâ ne yapabilir?” sorusu değildir. Asıl mesele, onun hangi insan anlayışına hizmet edeceğidir. İnsanı Allah’a muhatap, dua eden, hata yaptığında tövbe edebilen, fanilik karşısında sarsılan bir varlık olarak mı göreceğiz; yoksa onu hız, fayda ve verimlilik üzerinden ölçülen bir veri yığınına mı indireceğiz?

Yapay zekâ bir metin yazabilir; fakat yazdığından dolayı mahcup olmaz. Bir ölüm haberini özetleyebilir; fakat fanilik karşısında sarsılmaz. İnsanın insanlığı biraz da bu sarsılmada gizlidir.

İblis’in ateşi yükseliyordu; fakat secde etmiyordu. Âdem’in toprağı aşağıdaydı; fakat secde ile yükseliyordu.

Bugün insanın önünde de benzer bir tercih duruyor: Ateşin parlaklığına aldanmak mı, yoksa toprağın aczinden marifete ve ubudiyete yürümek mi?