12 Eylül 1980 darbesinin yapanların hazırladığı 1982 Anayasa’nın 28. maddesinde, “Basın hürdür, sansür edilemez!” denilmişti.
Anayasanın 177 maddesinin 134 maddesi bugüne kadar değiştirilmiş olmasına rağmen bu maddeyle ilgili bir düzenleme yapılmadığına göre, “basın hürriyeti devam ediyor” demektir. Yani kâğıt üzerinde basın hâlâ hür, sansür hâlâ yasak!
Peki, uygulamada durum gerçekten böyle mi?
Son yıllarda basın hürriyeti, demokrasi, hukuk ve adalet konularında olduğu gibi hep geriye gidiyor.
Uluslararası Sınır Tanımayan Gazeteciler Örgütü’nün yayımladığı 2026 Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi’ne göre Türkiye, 180 ülke arasında 163. sırada yer alıyor. Böyle giderse daha da gerilere düşecektir.
Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan geçen yıl bir ödül töreninde, “Türkiye’nin 2002 öncesine göre daha özgür, daha zengin, daha mümbit bir medya ekosistemine sahip” demişti. Peki gelinen noktada bu gerçeği ne kadar yansıtıyor?
Erdoğan geçmiş yıllarda söylediği, “Hiç çekinmeyin, yüzümüze hakikatleri haykırın. Haykırın ki hatamızı görüp kendimizi düzeltelim. Bizde kibir, enaniyet, riyakârlık olmaz” sözleri bugün için ne kadar geçerli? Gerçekleri söyleyenlerin başına neler geldiğini görüyoruz.
Geçtiğimiz hafta içinde bir televizyon kanalına daha baskın yapılıp yayınları durduruldu, kayyım atandı. Son 20 ayda 11 televizyon kanalına kayyım atanmış oldu. Yine son 10 yılda TMSF verilerine göre 177 medya kuruluşu kapatıldı. Aralarında 34 televizyon, 38 radyo, 73 gazete, dergi ve matbaa ile 6 haber ajansının bulunduğu 151 kuruluşun varlıkları satış amacıyla TMSF’ye devredildi.
Ortaya çıkan tabloya bakıldığında TMSF, Türkiye’nin en büyük medya patronu hâline gelmiş durumda.
**
BASIN 4. KUVVET OLMAKTAN ÇIKTI
Basın hürriyeti, demokratik hukuk devletinin vazgeçilmez unsurlarından biridir. Vatandaşların doğru ve farklı kaynaklardan haber alabilmesi, gazetecilerin mesleklerini hukuka uygun biçimde yerine getirebilmesi ve düşüncelerin hür bir şekilde ifade edebilmesi, dünyaca kabul edilen bir gerçekliktir. Bunun aması, fakatı olmaz.
Demokrasilerde basın dördüncü kuvvettir. Yasama, yürütme, yargı ve basın...
Basının görevi yalnızca haber vermek değildir. Aynı zamanda iktidarı denetlemek, yanlışları ortaya çıkarmak, kamu adına hesap sormak ve toplumun doğru bilgilendirilmesini sağlamaktır.
Ancak Partili Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne (CHS) geçildiğinden bu yana kuvvetler arasındaki ayrımın bozulmasıyla medya da bundan nasibini aldı.
2018 Uluslararası Basın Enstitüsü Raporu’nda, AKP iktidarının medyayı kontrol etme oranının yüzde 95’lere yaklaştığı belirtiliyordu.
Yeni sistemle birlikte Anadolu Ajansı’nın Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığına bağlanması da tartışılması gereken gelişmelerden biridir.
Televizyonları “terbiye” için RTÜK, gazeteleri “terbiye” için Basın İlân Kurumu, gazetecileri “terbiye” için ise Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığının bulunduğu; gazeteler ve gazeteciler arasında akreditasyonun (ayrımcılık) devam ettiği bir ortamda “basın hürriyeti”nden bahsetmek mümkün değildir.
Yıllardır birçok gazeteye resmî ilan verilmemesi, hukukî bir dayanağı olmamasına rağmen basın kartlarının değiştirilmemesi, basın hürriyetini geriye götüren uygulamalardan...
Bunlar gazetecilerin görevini engelleyen uygulamalar olduğu gibi milletin haber alma hakkını da engelliyor.
**
BASIN HÜR OLMAZSA...
Ekonomik nedenlerle kapanan gazeteler, kararan ekranlar, binlerce işsiz gazetecinin olduğu, akreditasyon ayıbından tutun da, Basın İlân Kurumunun “bazı gazeteler”e uyguladığı ilân kesme cezası ya da sınırsız olarak ilân kesme cezasına kadar medya üzerindeki baskılar olduğu sürece de basın hürriyetinden söz edilemez.
Bu nedenle basın hür olmalı, sansürden ve baskıdan uzak tutulmalıdır.
Hür basın yoksa sağlıklı demokrasi de olmaz.