Güneşten gelen nur, yapraklarda hayat bulur; cansız maddeler, İlâhî bir emirle canlılığa dönüşür. Fotosentez, kâinatın nurdan nefese uzanan en berrak tecellilerinden biridir.

Güneş, milyonlarca kilometre öteden (149,5 milyon km.) yeryüzüne İlâhî bir emirle ışık gönderir. Bu ışık, bitkilerin yapraklarında özel bir şekilde karşılanır. Klorofil denilen madde, güneş nurunu adeta bir anahtar gibi kullanır; havadaki karbondioksit ve topraktaki su, canlılığın temel yapı taşlarına çevrilir. Bu dönüşümde yalnız besin değil, aynı zamanda oksijen üretilir. İnsan ve hayvanların soluduğu bu oksijen, bir yaprağın içindeki sessiz faaliyetin hediyesidir.

Fotosentez olmasaydı, atmosferdeki oksijen kısa sürede tükenir; hayat birkaç nefeslik bir zaman diliminde sona ererdi. Ancak İlâhî hikmet, bu hayatî vazifeyi tek bir canlıya değil, yeryüzünün her köşesine yaymıştır. Ormanlar, çayırlar, yosunlar ve denizlerdeki mikroskobik fitoplanktonlar; hepsi bu vazifenin birer memurudur. Özellikle okyanuslarda yaşayan bu küçük canlılar, yeryüzü oksijeninin yaklaşık yarısını üretir. Küçük görünenin büyük vazifeler gördüğü bir nizamdır bu.

Fotosentez yalnız oksijen üretmez; aynı zamanda iklimi dengeler. Karbondioksiti azaltır, atmosferin ısısını ayarlar ve canlılar arasında bir rızık zinciri kurar. Bitkilerle başlayan bu zincir, hayvanlara ve insana kadar uzanır. Her lokmada, her nefeste fotosentezin izi vardır.

İnsan ise çoğu zaman bu büyük nimeti fark etmeden tüketir. Ormanların yok edilmesi, denizlerin kirletilmesi, bu İlâhî fabrikanın çarklarını zorlamaktadır. Tabiatın verdiği tepkiler, fotosentezin ne kadar vazgeçilmez olduğunu yeniden hatırlatmaktadır.          

Ormanlar: Yeryüzünün Akciğerleri

Yeryüzü nefes alıyorsa, bu nefesin en güçlü kaynağı ormanlardır. Geniş dalları, sayısız yaprakları ve kökleriyle ormanlar, yeryüzünün adeta akciğerleri gibi çalışır. Her yaprak, fotosentezin sessiz bir memuru; her ağaç, hayatın devamı için kurulmuş canlı bir istasyon hükmündedir.

Ormanlarda güneşten gelen nur, yapraklarda karşılanır. Klorofil, bu ışığı kullanarak havadaki karbondioksiti alır; su ile birleştirir ve canlılığın yapı taşlarını üretir. Bu esnada atmosfere oksijen bırakılır. Milyonlarca yaprağın birlikte yürüttüğü bu faaliyet, insanın bir an bile durduramayacağı kadar büyük bir fabrikayı andırır. Üstelik bu fabrika, gürültüsüz, dumansız ve israf etmeden çalışır.

İnsan, çoğu zaman ormanı bir hammadde kaynağı olarak görür. Oysa her ağaç, gölgesinden önce nefes verir. Bir ağacın yıllarca sessizce yaptığı hizmet, birkaç dakikalık bir kesimle sona erdirildiğinde, bu boşluğu telafi etmek kolay değildir. Tabiatın verdiği tepkiler, bu hakikati acı bir şekilde hatırlatmaktadır.

Ormanlar, sadece ekolojik değil; manevî bir derstir. Sessizce verir, karşılık beklemez. Kökleriyle toprağa, dallarıyla göğe bağlıdır. Bu hâl, insana istikamet ve dengeyi öğretir.

Ormanlar yeryüzünün akciğerleridir. Onları korumak, sadece tabiatı değil; hayatın kendisini muhafaza etmektir. Kâinatı ayakta tutan tekvinî kanunlar, bu büyük emaneti insana teslim etmiş; ona hem nimeti, hem mesuliyeti birlikte vermiştir.

“Sonra yüz binler ecnas-ı nebatat ve enva-ı hayvanatı ile kemal-i hikmet ve intizam ile doldurup hayat vererek şenlendirmek, [...] bir Kadîr-i Zülcelal’in ve bir Hakîm-i Zülkemal’in vücub-u vücuduna ve vahdetine yüz binler lisanlarla şehadet ederler. “ (Sözler, s. 756.)     

Kaynaklar: TÜBİTAK, Orman Ekosistemleri ve Fotosentez yayınları