Türkiye’yi derinden sarsan fon meselesi, yalnızca bir ekonomik kriz olmaktan çıkarak dinî, iktisadî değerlerin ve kavramların tartışmaya açıldığı derin bir kriz alanına dönüştü.
Mal bulmuş mağribi tavrıyla “İslâmî usullerle soyuluyoruz” diyerek meseleyi dinî kimlikler üzerinden bir kavga zeminine dönüştürmeye ve müntesiplerinin hataları üzerinden İslâm’a leke çalmaya çalışanlara bu fırsatın nasıl verildiği önemli bir çalışma konusu. Bu bağlamda fon meselesini yalnızca bireysel açgözlülük ya da finansal denetimsizlik olarak savuşturamayız. Dinî aidiyeti ve muhafazakâr toplum dinamiklerini tartışmaya açan bu durum elbette çok yönlü değerlendirilmelidir.
Bu tartışmayı şu sorular üzerinden daha farklı bir zemine taşıyabiliriz: “Dindarlığın kıymeti sayesinde ve insanların dinî hassasiyetleri üzerinden oluşturulan güven, hangi saiklerle ekonomik istismarın ve çıkarcılığın aracına dönüşmektedir ya da tersinden bir soruyla, bir istismara konu olan dindar kimlik üzerinden bizatihi dinin kendisini sorumlu tutmak ve sorgulamak hangi vicdanın ve ahlâkî kriterin ölçüsüdür?” Diğer önemli bir soru, İslâmcı gelenek ile fon krizi arasındaki ilişkiyi, geleneğin özü itibariyle nasıl değerlendirmeliyiz?
Öncelikle ifade etmek gerekir ki, hukuk ve ahlâk dışı her türlü iş ve davranıştan berî olmayı gerektiren İslâmî kimliğin ya da İslâmcı geleneğin fon vurgunu gibi bir olaya konu olması, feleğin ters dönmesine işarettir. Dinî değerlerin ve bu değerler çerçevesinde oluşturulan güvenin ekonomik çıkarlara alet edilmesi de... Dinî kimlik ve değerler sermayeye dönüştürülerek bir çıkar aracı olarak kullanılamaz. Kullanılırsa, burada ahlâken şu ayrımı yapmak gerekir: Bir finansal istismarın içinde “dindar” kimliği bulunan kişilerin yer alması, o istismarın dinden ya da İslâmcı gelenekten kaynaklandığını, tüm dindarların da eline fırsat geçtiğinde aynı istismarın içinde yer alacağını göstermez. Bununla birlikte İslâmî söylemlere sahip kişi, grup ya da cemaatlerin ekonomik çıkarlar bağlamında nasıl araçsallaştırıldığı ciddî biçimde irdelenmesi gereken bir meseledir.
Cemaat, vakıf, dernek vb çevreler üzerinden kurulan ilişkiler, tarih boyunca varlığını sürdüren, toplumsal ilişkileri etkileyen, hatta toplumsal dayanışmayı güçlendiren özelliklere sahiptir. Bu ilişkilerin ekonomik alana taşınmasıyla ortaya çıkan riskler ve çıkar çatışmaları; çoğunlukla hırs, kanaatsizlik, şükürsüzlük kanadı ağır basan potansiyel “insan” kimliğinin göz ardı edilmesinden ve bu potansiyeli kontrol altında tutacak mekanizmaların dumura uğramasından kaynaklanmaktadır. Türkiye’deki İslâmî sermaye ağlarını inceleyen bir çok akademik çalışmanın ulaştığı trajik sonuç, bunlarla ilgilidir.
Bugün yaşadığımız fon krizinde de aynı durumla karşı karşıyayız. İslâmî kimliğin baş tacı olan, İslâmcı geleneğin de sıkça vurguladığı kul hakkı, emanet, adalet ve helal kazanç kavramları bir krizle yerle bir edildi. Bunun tamiri çok zor olabilir ama imkânsız da değildir. Kul hakkı, adalet, haramdan çekinmek, helal ile yetinmek, sevad-ı azama tabi olmak, çoğunluğun sıkıntı içinde olduğu bir toplumda gösterişten kaçınmak, darda olana yardım etmek, dayanışma içinde olmak ve hurmet-i riba gibi değerlerin ekonomik hayatta da, gerçek hayatı ifade eden sokakta da karşılığını bulmak ve bunları yaşayarak göstermek zorundayız. Nebevî yaşayışı da ifade eden bu biricik değerler, siyasi söylemlere ve dünyevî makamı ifade eden ihtiraslara kurban edilmemelidir. Bu bir mü’min sorumluluğudur. Bu sorumluluk gösterilemiyorsa ortada ciddî bir ahlâk sorunu da var demektir.