Kış mevsimini Şam’da geçiren Bediüzzaman Said Nursî, 1911 yılı baharında İstanbul’a gelir. Aynı yılın Haziran’ında gerçekleştirilen Sultan Reşad’ın Rumeli seyahatine Şark Vilayetlerini temsilen iştirak eder.
Onun protokole dahil olmasını, Enver ve Niyazi Bey gibi dostları ister. Kendisi de onların hatırını kırmayarak bu kafileye dahil olur.
Muhtelif durakları olan bu uzunca seyr û seyahat üç haftadan fazla sürer.
***
Said Nursî, yaklaşık bir yıldır sürekli olarak seyahat halindeydi. İstanbul’dan Karadeniz tarikiyle, İnebolu ve Tiflis’e de uğrayarak, oradan Doğu ve Güneydoğu bölgelerindeki aşiretlerin meskûn mahallerine gitti. Bedevi ve göçebe dahil, hemen her kademedeki insanlarla görüşerek Münâzarât isimli eserini vücuda getirdi.
Ardından, yine sür’at-i hareketle Şam’a gitti. Şam’daki Emeviye Camii’nde meşhur hutbesini (Arapça lisanıyla) irad etti. Bir hafta içinde iki kez basılan bu eser, âlem-İslâmın hâl-i perişaniyeti için harikulâde bir reçete mahiyetindedir.
Şam’dan hareketle, bu kez Akdeniz üzerinden İstanbul’a gelen Üstad Bediüzzaman, bir sene zarfında üçüncü eserini vücuda getirdi: Muhakemât.
Bu özet bilginin ardından, şimdi 1911 senesinin en popüler hadisesi olan Rumeli Seyahatinin detaylarına bakalım.
***
Sultan Reşad ile birlikte Rumeli Seyahatine çıkan seçkin ve kalabalık bir Osmanlı heyeti, 5 Haziran’da (1911) Dolmabahçe Rıhtımı’ndan hareket etti. 7 Haziran Çarşamba günü de Selânik limanına ulaştı.
- Osmanlıyı temsil eden bir devlet heyetinin Rumeli’ye yapmış olduğu bu seyahat, aynı zamanda “son seyahat” hüviyetini kazanmış oldu. Zira, bir sene sonra patlak veren I. Balkan ve hemen ardından II. Balkan Harpleri sebebiyle, Selânik de dahil olmak üzere, Rumeli’nin büyük bir kesimi elden çıkmış oldu.
***
İstanbul’dan Selânik’e kadar Barbaros Zırhlısıyla gelen Osmanlı heyeti, buradan Üsküp’e olan seyahatini ise trenle gerçekleştirmiş oldu.
Bu uzun ve şa’şaalı seyahatin en mühim sebebi, hükümet idaresini ele geçiren İttihatçıların, Balkanlara yönelik bir nevi gövde gösterisinde bulunmak istemesiydi. Yani “Bakın, biz ölmedik, yıkılmadık, dimdik ayaktayız” mesajının, yer yer kaynama noktasına gelen Rumeli’deki topluluklara iletilmek istenmesiydi.
Seyahatin bir başka sebebi ise, Üsküp’te büyük bir İslâm Üniversitesi’ni vücuda getirmekti. Bu üniversitenin de temeli atıldı; ancak, peşpeşe çıkan savaşlar ve ardından yaşanan mağlûbiyetler sebebiyle devamı gelmedi, proje akim kaldı.
***
Bu tarihlerde, 1909 Nisan’ında tahttan indirilen Sultan Abdülhamid de Selânik’teki Alatini Köşkü’nde bulunuyordu.
İttihatçıların şiddetli baskı ve tehditleri sebebiyle, aynı yere gelen kardeşi Sultan Reşad, ağabeyinin ziyaretine gidip de onunla görüşemedi. Sadece iki paşasını göndererek ona arz–ı hürmetini bildirmekle yetindi ve buradan ayrılarak Kosova’ya doğru seyahatine devam etti.
***
Rumeli Seyahati’ne iştirak eden heyetin içinde, birçok devlet ve hükûmet erkânı ile birlikte, yukarıda da temas ettiğimiz gibi meşhûr allâme Bediüzzaman Said Nursî de vardı. Kendileri, Sultan Reşad’ın bu seyahatine Şark Vilâyetleri’ni temsilen katılıyordu.
Bediüzzaman Hazretleri’nin Hutbe-i Şâmiye isimli eserinin ortalarında bahsini ettiği “iki mütefennin muallim” ile olan muhaveresi, işte bu tarihte ve trenle (şimendiferle) yapılan Rumeli Seyahati esnasında vuku bulmuştur.
O hatıranın tarihi, muhtemelen yılın şu günleri olsa gerektir.
Trendeki muallimlerle yapılan sohbetin ana konusu şudur: “Hamiyet-i diniye mi, yoksa hamiyet-i milliye mi daha kuvvetli, daha lâzım?” Üstad’ın bu hayatî suâle vermiş olduğu geniş muhtevalı cevap, aynı eserin sonunda yer alıyor.
Biz de, bu yazı serisinin sonraki bölümlerinde bu hadiseye kısaca değinmeye çalışalım inşallah.
Üstad Bediüzzaman’ın, Rumeli Seyahatinde bulunan bu heyetin içinde, orta sağda en düzgün şekilde oturan koyu renk sarıklı kişi olduğu kuvvetle muhtemeldir.