Sosyal medya bugünkü kadar güçlü değildi; algoritmalar hangi haberi göreceğimizi, ne satın alacağımızı, neyi tüketeceğimizi ve hatta kime oy vereceğimizi bu ölçüde belirlemiyordu.

Yine de endişeliydim.

Bir felsefe hocası olarak o kitabı okuduktan sonra eleştirel düşünmenin neden yalnızca akademik bir beceri değil, insan özgürlüğünün en temel güvencesi olduğunu çok daha iyi anladım.

Aradan geçen yıllarda bu klasik eser Türkçeye “Zihne Saldırı: Totaliter Rejimlerde Beyin Yıkama ve Zihin Kontrolünün Psikolojisi” adıyla çevrildi.

Bugün kitaba bir kez daha baktığımda, yaklaşık yirmi yıl önce hissettiğim kaygının ne kadar haklı olduğunu yeniden fark ettim.

Çünkü kitabın sorduğu soru hâlâ güncelliğini koruyor:

İnsanın en temel özgürlüklerinden biri olan düşünme ve hissetme özgürlüğü, sistematik baskı, korku ve propaganda yoluyla elinden alınabilir mi?

Meerloo bu soruya teorik bir filozof olarak değil, yaşadığı çağın tanığı olarak cevap verir.

Nazi işgali altındaki Hollanda’da psikiyatrist olarak görev yapmış, insanların sistematik psikolojik baskı altında nasıl değiştirilebildiğini bizzat gözlemlemiştir.

Daha sonra İngiltere’de ve Amerika Birleşik Devletleri’nde yürüttüğü çalışmalarla, totaliter rejimlerin yalnızca bedenleri değil, zihinleri de ele geçirmeye çalıştığını göstermiştir.

Onun literatüre kazandırdığı en önemli kavramlardan biri “menticide”dir. Türkçeye “zihnin katli” veya “ruhun öldürülmesi” şeklinde çevrilebilecek bu kavram, insanın bağımsız düşünme, sorgulama ve kendi vicdanıyla karar verme yetisinin sistematik biçimde ortadan kaldırılmasını ifade eder.

Meerloo’nun en önemli katkılarından biri, beyin yıkamanın yalnızca işkence odalarında gerçekleşen olağanüstü bir olay olmadığını göstermesidir. Ona göre zihin kontrolü çok daha görünmez yollarla da gerçekleşebilir:

1. Korkunun sürekli canlı tutulması,

2. Propagandanın durmaksızın tekrarlanması,

3. Medyanın yönlendirilmesi,

4. Dilin manipüle edilmesi

5. Kitle psikolojisinin ustalıkla kullanılması…

Bu nedenle kitap yalnızca Nazi Almanyası’nı veya Soğuk Savaş dönemini anlatan tarih temelli bir çalışma değildir. Aynı zamanda modern toplumların karşı karşıya olduğu görünmez tehlikeleri anlamamıza yardımcı olan güçlü bir analizdir.

Bugün kitabı yeniden düşündüğümde, uyarılarının dijital çağda çok daha büyük bir anlam kazandığını görüyorum. Artık insanların zihinlerini etkilemek için meydanlarda yapılan propagandalara gerek kalmadı.

Algoritmalar bunu sessizce yapabiliyor.

Eskiden propaganda aynı mesajı herkese verirdi; bugün ise her bireye özel propaganda üretilebiliyor.

Eskiden insanlar sansürle karşılaşıyordu; bugün ise bilgi fazlalığı içinde hakikati seçmek giderek zorlaşıyor.

Eskiden korku fiziksel güçle üretilirdi; bugün ise dikkat ekonomisi, sürekli bildirimler, yapay zekâ destekli içerikler ve sosyal medya akışları zihnimizi hiç durmadan meşgul ediyor.

Asıl tehlike ise bütün bunların çoğu zaman özgürlük görüntüsü altında gerçekleşmesidir.

Meerloo’nun yıllar önce dikkat çektiği gibi, görünürde özgür olan toplumlar da farkına varmadan görünmez totaliter eğilimlerin etkisi altına girebilir. İnsanlar baskı altında olduklarını hissetmeden düşünmeye, konuşmaya ve davranmaya yönlendirilebilirler.

Tam da bu nedenle bugün yapay zekâ tartışmalarını yalnızca bir teknoloji meselesi olarak görmüyorum.

Asıl mesele, insanın zihinsel özerkliğini nasıl koruyacağıdır.

Yapay zekâ muazzam imkânlar sunuyor. Bilgiye erişimi kolaylaştırıyor, üretkenliği artırıyor ve yeni ufuklar açıyor. Ancak aynı zamanda tarihte eşi görülmemiş ölçekte yönlendirme, manipülasyon ve davranış tahmini kapasitesi de sunuyor. Eğer etik ilkelerle sınırlandırılmazsa, bireyin özgür muhakemesini zayıflatabilecek güçlü bir araç hâline gelebilir.

Bu yüzden bugün her zamankinden daha fazla eleştirel düşünmeye ihtiyaç duyuyoruz.

Eleştirel düşünme yalnızca mantık derslerinde öğrenilen teknik bir beceri değildir. Kendi kanaatlerimizi ve önyargılarımızı sorgulayabilmek, farklı görüşleri dinleyebilmek, bilgi kaynaklarını değerlendirebilmek ve “Bunu neden doğru kabul ediyorum?” sorusunu kendimize yöneltebilmektir. Fikrî tevazuyu içselleştirmek; iyi bir dinleyici olmaktır.

Belki de eğitim sistemlerinin önündeki en önemli görev artık yalnızca bilgi aktarmak değildir; zihinsel bağımsızlığı koruyabilecek bireyler yetiştirmektir. Çünkü özgürlüğümüz yalnızca konuşma hakkımızla ölçülmez.

Gerçek özgürlük, başkalarının bizim yerimize düşünmesine izin vermemektir.

Bugün kendime ve öğrencilerime sık sık şu soruyu soruyorum:

Zihnimizi gerçekten biz mi yönetiyoruz, yoksa görünmez algoritmaların, ekonomik çıkarların, siyasî propagandaların ve dijital platformların yönlendirdiği bir akışın içinde mi yaşıyoruz?

Bu soru yalnızca teknolojiyle ilgili değildir.

Bu soru, insan olmanın ne anlama geldiğiyle ilgilidir. Viktor Frankl, İnsanın Anlam Arayışı kitabında, “İnsan her şeye katlanabilir; ama anlamsızlığa katlanamaz” demişti.

Bana göre önümüzdeki yüzyılın en önemli felsefî sorularından biri de tam olarak budur.

Bu yazı, Papa XIV. Leo’nun yapay zekâ uyarıları, Yuval Noah Harari’nin “hackable humans” (Hacklenebilir insanlar) kavramı ve Said Nursî’nin Eskişehir Hapishanesi’nde inşa ettiği tefekkür mesleğinin özü olan “irade, tefekkür ve hakikat” anlayışıyla birlikte okunduğunda çok daha güçlü bir çerçeve kazanacaktır (29. Lem’a).

Özellikle Nursî’nin insan zihnini yalnızca bilgi üreten bir mekanizma değil, hakikati arayan ve ahlâkî sorumluluk taşıyan bir emanet olarak görmesi, Meerloo’nun zihinsel özgürlüğe yaptığı vurguyla dikkat çekici bir diyalog kurmaktadır.

Bedenimiz gibi, zihnimiz de bize verilmiş bir emanet ise, bu emanete sahip çıkmak ve korumak öncelikli vazifemiz olmalıdır.