Kilisede Ezan Okudu
Asıl adı Hasan Tahsin’dir. Yanya vilâyetinin Çamlık bölgesinde Filat kazasına bağlı Ninat köyünde 1811 yılında doğdu. Tabiat ilimlerine vukufu ile tanınmış Türk bilgini ve eğitimcisidir. Dârülfünun’un ilk müdürüdür.
İlk dinî ve edebî bilgileri, İşkodra’da Berat müftüsü olan babası müderris Osman Efendi’den aldı. İstanbul’a geldi.
Filat’ta iken Allah’ın mekândan münezzeh oluşunu birtakım kozmografik görüşler çerçevesinde anlatan sözlerinin yanlış anlaşılması sonucu o zamanki Yanya Valisi Mustafa Âsım Paşa tarafından tutuklandı. Zaptiye Nâzırı Hüsnü Paşa kendisini hapiste tuttu. Fakat Avlonyalı İsmâil Kemal’in araya girmesiyle serbest bırakıldı.
20 Mart 1857’de Türk öğrencilerin eğitimi için Paris’e gitti. Paris’te Mekteb-i Osmânî’nin öğretim kadrosunda görev aldı.
Roma’yı ziyaretlerinde kendisinin Saint Pierre Kilisesi’nde namaz kıldığını söyleyen Nasûhî Bey, daha sonraki bir zamanda Hoca Tahsin’in kilisede kürsüye çıkıp yüksek sesle ezan okuduğunu nakleder. O’nun etkili ezanıyla Roma sokakları çınlar.
Cumhuriyetçi Bir Bilge
Paris elçisi Cemil Paşa, daha önceki elçilik devresinden tanıdığı Hoca Tahsin’i yeniden Paris’te görmekten memnun olur. Abdülhak Hâmid’in anlattığına göre Hoca Tahsin Paris’te bulunduğu bu dönemde bir ara sarığını çıkarmış, başına bir hasır şapka geçirmişti. Bu yüzden “Mösyö Tahsin” veya “Gâvur Tahsin” diye anılmasına yol açacaktır.
O yıllarda Avrupa’yı peşinden sürükleyen materyalist felsefe cereyanına merak sardığı kaydedilen Hoca Tahsin’in Paris hayatına dair çeşitli hâtıraları vardır. Paris sefâretinde kendisi için bir imamlık kadrosunun ihdası, Hoca Tahsin’in Paris’te kalmasına fırsat hazırladı.
Hoca Tahsin, 1867 yılının ilkbahar sonlarında Paris’e gelen Namık Kemal, Ziya Paşa ve diğer Yeni Osmanlılar ile yakın bir dostluk kurmuştur.
Hoca Tahsin ve Yeni Osmanlıların amacı, padişahın yanında bir meclisin açıldığı, anayasal bir monarşi olan Meşrutiyet yönetimini getirmekti.
Cürm-i Tahsîl-i İlmden Tevbeler Olsun
Paris’i görmemeyi dünyaya gelmemiş olmakla bir tutan Hoca Tahsin bu defa 1869 yılının ilk aylarına kadar Paris’te kaldı. Fakat, Fuad Paşa, hava değişimi ve tedavi için geldiği Nice şehrinde 12 Şubat 1869’da ölünce oraya giderek cenazesini hazırlamakla görevlendirildi ve cenaze ile birlikte, 28 Şubat 1869 İstanbul’a döndü.
İstanbul’a dönüşte Yeni Osmanlılar’la dostluğunu sürdürdü.
Hoca Tahsin Materyalist felsefeyi daha iyi tartabilmiş, bu cereyanın bazı yönlerinden istifade ile yaratılış ve varlık üzerindeki görüşlere Müslümanca bazı yeni anlayışlar getirmiştir. Tabiatta görülen hârikaları inceleyip bunları idare eden sırları anlamaya çalışmanın, Yaratıcı’nın varlık ve kudretini tanımak ve bilmek bakımından gerekli olduğunu anladı.
8 Nisan 1869 yılında padişahtan tayin iradesi çıkarak “Dârülfünûn-ı Osmânî Müdîri” olarak atandı.
Fakat, oksijen olmaksızın canlılarda hayatın devam edemeyeceğini açıklamak üzere, içine konulduğu fanusun havası boşaltıldığında bir kuşun nasıl öldüğünü deneyle göstermeye çalışması Tahsin Efendi’nin Dârülfünun hayatının sonunu hazırlamıştı.
Dârülfünun’da yirmi ay kadar görev yaptı. Ayrılırken şu mısraları söyledi.
“Cehâlet mültezem kesb-i kemâldir cünhamız bildim.
İlâhî cürm-i tahsîl-i ilimden tevbeler olsun!”
İslâmiyet’in medeniyete ve ilerlemeye mâni olduğu yolundaki iddialara karşı çıktı.
Hoca Tahsin, 3 Temmuz 1881 yılında 70 yaşında İstanbul’da vefat etti.
Kabri Sahra-yı Cedid Mezarlığındadır. Rahmetullahi aleyhi.