Ömer Hayyam, 1048 yılında, Horasan eyaletinin Nişabur şehrinde dünyaya geldi. Nişabur ayrıca Zerdüştlüğün önemli bir merkeziydi ve Hayyam’ın babasının İslam’ı seçmiş bir Zerdüşt olması muhtemeldir. Hayyam Arapçada çadırcı anlamına geldiğinden, atalarının çadırcılık ticareti yaptığı varsayılmıştır.
Eğitimini Semerkand’da sürdürdü. Hayatını bilimsel araştırmalara, matematiğe ve astronomiye adadı. Yaşamı boyunca Harezmi, İbni Haysem, Biruni gibi âlimlerden etkilendi.
Çocukluğunun büyük bölümünü Afganistan’da geçirdi. Gerçek adı Gıyaseddin Ebul Feth Ömer İbni İbrahim el-Hayyam’dır.
1131’de vefat etti.
Ömer Hayyam, Geometri ve Cebir ile hayatı boyunca ilgilendi. Matematikte ki binom açılımını bulan kişidir. En çok koniklerin kesişimiyle geometrik çözümler sağladığı kübik denklemlerin sınıflandırılması ve çözümü konusundaki çalışmalarıyla tanındı. Orta çağda, bilim ile kâinatı anlamaya çalıştı.
İyi Bir Matematikçi İdi
Hayyam iyi bir matematikçi idi. Bazı matematik çalışmaları şöyledir:
-Öklid’in elementlerinin varsayımlarıyla ilgili zorluklar üzerine bir yorum
-Bir çemberin çeyreğinin bölünmesi
-Cebirle ilgili sorunların ispatları
-Binom Teoremi çıkarılması
-Doğal kökü üzerine bir inceleme.
Hayyam’ın Öklid’in ögeleri hakkındaki yorumunun bir kısmı paralel önermesine ile ilgilidir. Matematikçilerin Öklid’in ifadesini diğer varsayımlarından kanıtlayamamasından memnun olmayan Ömer; aksiyomu, tüm dik açıların birbirine eşit olduğunu belirten Dördüncü Varsayım ile birleştirmeye çalıştı.
Hayyam, dörtgenin tepe açıları için üç farklı dar, geniş ve dik açı durumunu ele alan ilk kişiydi. Onlar hakkında bir dizi teorem kanıtladıktan sonra Varsayım V, dik açı hipotezini takip ettiğini ispatladı ve kendi içinde çelişkili olduğu için geniş ve dar açı durumlarını çürüttü.
Paralel varsayımı kanıtlamaya yönelik ayrıntılı girişimi Öklid dışı olma ihtimalini açıkça gösterdiğinden, geometrinin daha da geliştirilmesi için önemli bulundu.
Hayyam, bir gök bilimci olarak günümüzde kullanılan Celalî takvimini bulan kişidir. Bu takvim, yaklaşık bin yıl sonra, hâlâ kullanımda olan Pers takviminin temelini oluşturdu.
Rubaileri de Ünlüdür
Zerdüşt iken Müslüman olan ünlü matematikçi Ebu Hasan Behmenyar’dan ders aldı. Nişabur’da fen, felsefe, matematik ve astronomi okuduktan sonra, 1068 yılında Buhara vilayetine gitti ve burada ünlü kütüphaneleri sıkça ziyaret etti.
Yaklaşık 1070’te Semerkand’a taşındı, burada şehrin valisi ve kadısı Ebu Tahir Abdurrahman ibn ‘Alak’ın himayesi altında cebir üzerine incelemelerde bulundu. Karahanlı hükümdarı Şemsü’l-Mülk Nasr tarafından memnuniyetle karşılandı.
Hayyam, 1074 yılında Merv şehrinde Selçuklu hükümdarı Melikşah’ın hizmetine girdi. Melikşah’a danışmanlık yaptı. Melikşah ve vezirinin ölümünden sonra Mekke’ye hac yolculuğuna çıktı. Hacdan sonra Sultan Sencer tarafından Merv’de bir saray astroloğu olarak çalıştırıldı.
Daha sonra İsfahan’da bir rasathane kurmakla ve bir grup bilim insanına Fars takviminin revizyonunu amaçlayan hassas astronomik gözlemler yapma konusunda liderlik etmekle görevlendirildi.
Ömer Hayyam, rubaileri ile de ünlüdür. Ömer Hayyam’ın rubailerinde yetimane ağlayışlar fazlaca göze çarpar. 158 adet rubaisi vardır. Kimi rubaileri ehl-i kemali inciten cinstendir. Bediüzzaman der ki: “…yetimane ağlayışıyla mevsuf Ömer Hayyam gibilerin, o mesleğin nefs-i emareyi okşayan zevkiyle zevklenmesi sebebiyle, ehl-i hakikat ve kemalden bir sille-i tahkir ve tekfir yiyip; “Edepsizlik ediyorsunuz, zındıkaya giriyorsunuz, zındıkları yetiştiriyorsunuz” diye zecirkârane te’dib tokatlarını almışlar.”1
Ünlü rubailerinden bazıları:
-“Ayrılığın özlemin her şeyin bir hazzı vardır.
Seni anlamak da güzel, seni beklemek kadar. “
-“Niceleri geldi neler istediler, sonunda dünyayı bırakıp gittiler.
Sen hiç gitmeyecek gibisin değil mi? O gidenler de hep senin gibiydiler.”
-“Dünyaya kendi isteğimle gelmedim ben, Kendi isteğimle gidemiyorum şimdi.”
Dipnot:
1- Sözler, s. 543.