Zira dine hizmet etmek idealiyle ortaya çıkan her grup; yol ve usulleri ne kadar farklı olursa olsun, birbirine ancak yol arkadaşıdır. 

Peki “biz de cemaatiz” diyen her oluşum bu pozitif bakıştan nasiplenme hakkına sahip olabilir mi?

Bu mevzuda, Bediüzzaman’ın, Osmanlı’nın son döneminde (kendisinin de Eski Said Dönemi’nde) koyduğu prensipler mühimdir:

***

“Evvelâ umûr-u uhreviyede hased ve müzahamet ve münakaşa olmadığından bu cem’iyetlerden hangisi münakaşaya, rekabete kalkışsa ibadette riya ve nifak etmiş gibidir.” 

Yani ahirete yönelik hizmetlerde kıskançlık, itiş kakış ve münakaşa yapılamayacağına göre böyle yapan ihlâslı ibadet değil riyakârlık ve münafıklık yapıyor demektir. 

“Sâniyen: Muhabbet-i din saikasıyla teşekkül eden cemaatlerin iki şart ile umumunu tebrik ve onlarla ittihad ederiz.”

Yani dine hizmet için kurulan cemaatlerin hepsini iki şartla tebrik eder ve destekleriz.

“Birinci şart: Hürriyet-i şer’iyeyi ve asayişi muhafaza etmektir.”

Yani bir oluşumu cemaat sayabilmemizin birinci şartı, şeriatın tarif ettiği hürriyeti benimsemiş olması ve asayişi muhafaza etmesidir.

“İkinci şart: Muhabbet üzerinde hareket etmek, başka cem’iyete leke sürmekle kendisine kıymet vermeğe çalışmamak. Birinde hata bulunsa, müfti-i ümmet cem’iyet-i ulemaya havale etmektir.”

Yani oluşumun cemaat sayılmasının ikinci şartı da o grubun mensuplarının (cahillerinin değil, ileri gelenlerinin) kendi gruplarını yüceltmek için başka cemaatlere leke atmaya çalışmamasıdır. Çünkü hata bulmak ve tenkit etmek kolaydır, ama hüküm vermek hakemin işidir. Oysa bir gruba mensup ve taraftar olanların bakışı hakem bakışı olamaz. Hakem ancak ümmetin ileri gelenleridir.  

“Sâlisen: İ’lâ-yı Kelimetullahı hedef-i maksad eden cemaat, hiçbir garaza vasıta olamaz. İsterse de muvaffak olamaz. Zira nifaktır. Hakkın hatırı âlîdir, hiçbir şeye feda olunmaz.”

Yani Allah’ın adını yüceltmeyi hedefleyen hiçbir grup, diğer hizmet erbabına karşı garaza ve kine sebep olamaz, olmamalı. Oluyorsa demek ki kendisinde ve ileri gelenlerinde bir problem var. Dönüp kendisine baksın.

***

Bu prensiplerin konjonktürel yönleri de vardır. Bazılarını göstermek için bu paragraflardaki bazı hususları kısaca açalım:

- Dinin tarif ettiği hürriyetin manası ve sınırları hususunda tartışma olabilir. “Bu konu konjonktürel değildir” denilebilir ama en azından öncelikler meselesi konjonktüreldir. Çözüm ulema heyetinin vazifesidir. Çözemiyorsak susmak da dili ve kalemi olanların vazifesidir. 

-Asayişi muhafaza etmek ne demektir? “Müsbet hareket etmek ve menfi hareket etmemektir” demek her zaman yetmez. Hakkı müdafaada takıyye ile tevriye arasındaki farkı görmek isteyenler Bediüzzaman’ın Müdafaalar Risalesinin dikkatle tetkik etmeli. Devlete itimat ve devleti vazifeye çağırmak açısından Osmanlı devletindeki sosyal doku ve hukuki düzen ile sonrasında bilhassa tek parti dönemindeki inkılap yıkımlarıyla kurulan düzen arasındaki fark ve Cumhuriyet döneminde demokratik iktidarların konuya bakışı ile inkılap softalarının bakışı arasındaki fark mühimdir.

- Yukarıdaki cümlelerin en sonundaki “Hakkın hatırı âlîdir, hiçbir şeye feda olunmaz.” cümlesi de ne zaman susulup ne zaman nerede konuşulacağını bilmeyi gerektiren bir prensiptir yani konjoktürel yönü de vardır. 

Zira malumdur; herkesin her söylediği hak olmalı ama her hakkı her zaman, her yerde hem de dilediği üslupla söylemek hak değildir, herkese zarardır…