Projenin adı Panoptikon’du, yani her şeyi gören yer. Projenin en çarpıcı tarafı gardiyan orada olsun olmasın mahkûmların her an gözetlendikleri hissi ile davranışlarını ayarlamaya zorlanmalarıydı. Böylece denetim, dışarıdan dayatılan bir baskı değil otomatik bir özdenetime dönüşüyordu. Buna benzer bir proje, Presidio Modelo (model hapishane), 1932 yılında Küba’da hayata geçirildi.   

Bentham, bir hapishane tasarlarken aslında modern iktidar yapısının temel çalışma mantığını kullanıyordu. Sonraları, Fransız düşünür Michel Foucault, 1975’te, Hapishanenin Doğuşu’nda bu hakikati izah etmeye girişti: Modern toplum tam anlamıyla bir hapishane mimarisine göre örgütlenmiştir. Okul, hastane, kışla, fabrika... Hepsi bireyi gözlemlemek, sınıflandırmak, hizaya sokmak ve sistem için kullanışlı kılmak üzere kurgulanmıştır. Foucault’nun analizinin merkezinde modern devlet vardı; şimdilerde, devletleri de etkileri altına alan devâsa ulus-ötesi şirketler merkezi ele geçirmiş durumdadır. 

Bu çarpıcı durumu Foucault’dan çok daha önce, yalın ve keskin bir imgeyle dile getiren biri vardır. Said Nursî, 1907 yılında yaptığı tespitte, “Hükûmet dairesinde karşı karşıya kurulan hapishane ile lise mektebi...” ifadesini kullanır. Mektep ve hapishaneyi, hadis rivayetlerinde “Âhirzamanın müstebit hâkimleri, hususan Deccalın yalancı cennet ve cehennemleri bulunur” şeklinde geçen cennet ve cehennem metaforlarını tevil etmek üzere açıklamaya girişir. 

Nursî, burada iktidarın iki farklı yüzüne dikkat çeker. Hapishane sistemik itaatsizliğin, uyumsuzluğun, muhalif duruşun, farklı düşünmenin ve kendi değerleriyle yaşama çabasının bedelini gösteren azap, zindan, acı, mahrumiyet, dışlanma ve ceza tehdidinin sembolüdür. Mektep ise modern iktidarın vatandaşlarına sunduğu zevk, arzu ve ödülleri simgeleyen cazip imkânların yolunu açan itaat mekanizmasıdır; Nursî’nin deyimiyle ‘cennetin çirkin bir taklidi’dir. 

Mektep, sadece ödül sunan bir yapı değil, aynı zamanda bireye sistemin tercihlerini öğretip bunu kendi hayatına adapte ettiren devasa bir tektipleştirme mekanizmasıdır. Tek tip ve tek kanatlı (materyalist) eğitimin, benzer eğlence kültürünün, tipik sanat anlayışının, banal zevklerin ve sıradanlaşmış yemek alışkanlıklarının yaygınlaşması bu mekanizmanın eseridir. İnsanlar, küresel düzeyde benzeşen basmakalıp bir yaşam tarzını kendi hür iradeleriyle seçtiklerini zannederken aslında bu mektepte eğitilmektedir.

Mektep ve hapishane, her ikisi birlikte eksiksiz bir iktidar grameri oluşturur: Havuç ve sopa, tektipleştirici ödül ve aforoz edici ceza. Ancak Nursî’nin tevilindeki kritik nokta ‘çirkin bir taklidi’ ifadesidir. Sistem, insanın güzellik, anlam, mutluluk ve güvenlik gibi en derin özlemlerini araçsallaştırarak kendi hizmetine koşmaktadır. 

Bugün mektebin temsil ettiği sahte cennet vaatleri dijital ve endüstriyel hayatın her alanına yayılmıştır. Modern çağın alışveriş merkezleri, sinema salonları, tiyatrolar, tatil köyleri, kumarhaneler, küresel hızlı-yemek (fast-food) zincirleri, sosyal medya platformları aynı ilkeye hizmet eder: Bireyi içine çeken, standartlaştıran ve asla bırakmayan bir kapandır bu. Statü arzusu; unvanlar, rozetler, puanlar, takipçi sayıları ve beğeniler yoluyla aynı sinirsel ödül mekanizmasını tetiklemekte ve sahte bir doyum üretmektedir. Hürriyet olarak sunulan şey ise önceden çizilmiş seçenekler havuzu içinde dolanmaktan ibarettir. İnsanın en derinindeki mutluluk, anlam ve güvenlik endişeleri sistemin yakıtı haline gelmektedir.