Peygamber nasihatlerine muhatap olup, mu’cizeler görüp inanmayanlar var olduğu gibi, küçük bir kıvılcımla gönülleri Rablerine yönelenler, ağır imtihanlara muhatap olduğu halde hak ve hakikatten ayrılmayanlar, şeytana uymayan, nefsine kapılmayanlar da hep var olagelmiştir. 

Hak ile batıl birbirinden apaçık ayrıldığı halde aradaki nefis faktörü, akıl ve kalbi etkisiz hale getirebilmektedir. Burada iyi beslenmiş bir nefis faktörü dikkat çekmektedir. ‘İnsan yediğidir’ esası gereği, manevî olarak da insanın dinlediği, gördüğü, okuduğu her şey iç dünyada bir şeyleri harekete geçirir. Yani arzu ve hevesleri dizginlenmemiş bir ene haliyle zayıf bırakılmış, beslenmemiş akıl ve kalbe karşı etkili bir pozisyonda olacaktır. İnsan hangi yönünü beslediyse onun etkisinde kalır. İnsanın yediği, içtiği, gördüğü, işittiği, okuduğu, hayal ettiği her şey bir şekilde olumlu veya olumsuz hayatta bir karşılık bulur. Ama insan bu neticeden sorumludur. Çünkü tercihleri cüz’î iradesiyle gerçekleşir.

Kabul edelim ki hayatta, iyi de var kötü de. Hatta her iyi hep iyi değil, her kötü de hep kötü değildir. İnsan fiillerine göre değerlendirilir. Bir kötü fiili görülünce o kişiye kötü etiketi, bir iyilik yaptı diye de iyilik etiketi yapıştırılmaz. ‘Bir insanın iyilikleri fenalıklarına, kemiyeten veya keyfiyeten galip geliyorsa, o insan iyidir’ kuralı geçerlidir. Tabiî iyi, kötünün iyi olması arzu eder, bunun için adımlar atar, dua eder. Kötü, daha kötü olunca iyi üzülür. İyi, daha iyi olunca hayat daha da güzelleşir. Bunun için de iyilere daha çok iş düşer.

Kötünün yaşadığı yerlerde günlük konuşmalar, espriler küfürlüdür, kabadır. Onun için iyi ile kötü çoğu kez aynı yerde durmaz. Kötü küfürlü konuşmayı, argoyu sever. Bu tutumda nefsi, şeytani bir lezzet vardır. İyi insan kötü kelimelerden, hallerden rahatsızlık duyar. Onun için iyi, kötü ortam ve hallerden kendini korumalıdır. Kötülük, bulaşıcıdır.

Günlük hayatta bazen ciddî kavgalar küçük bir kelimeden doğar. İnsanların birbirinin gıyabında, -hakkında konuşulan işitse rahatsız olacağı- konuşmalar ne kadar çirkindir. Gıybetin normalleşmesi ne kadar tehlikelidir. Adama, neden onun hakkında böyle konuşuyorsun denildiğinde, “Onu konuşma, bunu konuşma, ne konuşacağız?” diyor. Bu tür gıybetli konuşmalarda şeytanî bir lezzet vardır. Siz, gıybetini ettiğiniz insanla ne kadar sağlıklı konuşabilirsiniz ki. O insanla küçük bir problem büyük hale gelir. İnsan ilişkilerinde hüsn-ü zan, güzel düşünme esas olmalı; su-i zanda aktör nefis ve şeytandır. 

Evet, insan ilişkilerinde kişiye göre bir iletişim dili vardır. Karşınızdaki kötü, dili bozuk diye sizin de kötü olmanız gerekmez. Neticede “Kötülüğe iyiliğin en güzeliyle karşılık ver. Bir de bakarsın, aranızda düşmanlık bulunan kimse candan bir dost oluvermiştir.” (Fussilet Suresi: 34.) İlâhî emri, bize bir tutum öğretiyor. Kötülüğe kötülükle mukabele, kötünün tuzağına düşmektir ve çok yönlü kaybetmektir. Oysa kötülüğe iyilikle mukabele, İlâhî emre uymak anlamıyla çok yönlü kazanmaktır.

Bütün kötü ve kötülüklere rağmen iyi olmakta sabretmek ne güzel bir mücadeledir. Allah iyilerin yardımcısıdır.