İslâm dininde iki itikadi mezhep vardır. Bunlar Eş’arilik ve Maturidîlik.

İmam Maturidî, Matüridîliğin  kurucusudur. Eş’arîliğin kurucusu ise Hasan el-Eş’ârî’dir.

Maturidî, Özbekistan’lı bir kelam âlimidir. Adı Ebû Mansûr Muhammed bin Muhammed bin Mahmûd el-Mâtürîdî es-Semerkandî. 

Miladî 863 yılında, Maturid köyünde doğdu. Türk kökenli olup, soyu Ebu Eyyub El-Ensarî’ye kadar uzanır.

Abbasî hilafetinin zayıfladığı, Samanoğullarının Maveraünehir’de hâkim oldukları bir dönemde yaşamıştır. 

Maturidî’ye göre dinin kaynağı olarak nakil ve akla aynı oranda değer vermek gerekir. Maturidî, İslâm’ın evrenselliğine zarar vermeyecek biçimde, itici olmaktan çok, kucaklayıcı bir yaklaşımla dini anlatır. Bu sebeple Maturidî, dinin “özünü” ilgilendirmeyen görüş farklılıklarını hoş görür, onların sahiplerini dinden çıkmış saymaz. “Akıl” ile “nakli” dengeli bir şekilde kullanır.  

Maturidî’ye göre akıl, bilgi kaynaklarından biri, insana verilmiş İlâhî bir emanettir. İnsanlar akılları sayesinde güzellik ve çirkinlikleri tanır, kendi üstünlüklerini onun sayesinde anlar. Kulun kusur işlemesi aklını kullanmayışı yüzündendir. Allah akıllı olanlara hitap eder. 

Bilgi Kaynakları 

Maturidî’ye göre, Peygamberlerin doğruluğu mu’cizelerle sabit olup verdikleri haberlerin kabul edilmesi aklî bir gerekliliktir. Onlardan gelen haber tevâtür derecesine çıkmışsa kesin bilgi doğurur. Tevâtür aklın, haberin doğruluğuna hükmetmesidir. 

Akıl, kendisinin de bir parçasını teşkil ettiği evrenin sadece yok olmak için yaratılmadığına, hikmet çerçevesinde beka hedefi gözetilerek yaratıldığına hükmeder. 

İnsanı ve kâinatı yaratan Yaratıcı’nın, toplumları rehbersiz bırakması mümkün değildir. Bu sebeple bir yandan herkesin güvenle başvuracağı peygamberler görevlendirmiş, öte yandan onların bu konumunu belgeleyecek kanıtlar göndermiştir. 

Bu kanıtların başında insan aklı yer almaktadır. 

Maturidî’ye göre, iki türlü bilgi kaynağı vardır. Bunlar: Akıl ve nakil.1

Mâturîdî’nin Delilleri

Maturidî, Allah’ın varlığını ispat etmek için kâinatın yaratılmışlığı delilini kullanır. Ona göre yaratılmışlık üç bilgi vasıtası ile kanıtlanabilen bir gerçektir.  

 a) Kendisinin kadîm olup sanatkârane bir yapıya sahip bulunan kâinatın bütün ünitelerini yarattığını ve yönettiğini söyleyen bir varlığın bu haberi elçileri vasıtasıyla insanlara ulaştırması.  

b) Duyuların idraki yoluyla yapılacak kanıtlama acz ve ihtiyaç esasına dayanır.  

Meselâ hiçbir canlı, varlığının başlangıcından haberdar olmadığı gibi bilgi ve güç bakımından ergenlik döneminde iken bile bedeninin bozulan, eskiyip pörsüyen kısımlarını onarmaya muktedir değildir. 

Ayrıca varlıklardan iyi kötü, küçük büyük, güzel çirkin vb. olanların varlığı da söz konusudur. Bütün bunlar değişim ve yok oluş belirtileridir. 

Kadim olan bir varlıkta ise bu tür arızaların bulunması mümkün değildir. 

c) Maturidî, âlemin sonradan yaratıldığını cisimlerde görülen değişikliklerle de kanıtlamıştır.

Maturidî’ye göre “iman” kalbin dinî gerçekleri onaylaması demektir. İman dairesinden çıkış da dinî gerçekleri reddetmekle olur. Kötü davranışlarda bulunmaktan ibaret olan günahlar, kalpteki tasdiki etkilemedikçe iman zedelenmez. 

Maturidî kişiyi günah işlemeye sevkeden psikolojik faktörleri şöyle sıralar: Nefsanî arzuların baskısı, gaflet, şiddetli öfke, tarafgirlik, tevbe edip nasıl olsa affedilirim ümidi.2

Bedüzzaman Maturidî ile Eş’ârî’yi kulun fiilleri konusunda tartışır. Maturidî’ye göre, emr-i itibarî bir illet-i tamme değildir. Bu açıdan bir külli iradeye, yani Allah’ın iradesini gerektirmez. Çünkü çok defalar meyelanın, yan bir fiile meylin meydana gelmesinde fiil devrede yoktur. Yani Maturidî’ye göre, emr-i itibarî kula aittir.3

Maturidî’nin ölümü 944 yılında Semerkand’da olmuştur.

Rahmetulahi aleyh.

Dipnotlar:      

1. Kitâbü’t-Tevhid, s. 3-7.

2. Kitabü’t-Tevhid., s. 527.

3. İşârâtü’l-İcaz, s. 94.