Her bir sinir hücresinin gövdesine ulaşan alıcılar (dendrit) ve genelde tek bir verici (akson) uzantıları vardır. Dendritler başka yerlerden gelen sinyalleri alırken akson, sinyali farklı sinir hücrelerine, kaslara, bezlere iletir. 

Dikkatle nazar edildiğinde sinir hücresinin bu harika yapısı, toprağın altındaki saçaklı kökleriyle ve yukarıya doğru uzanan yapısıyla bir yeşil soğanı andırır. Kök kısımları binlerce dendriti, baş kısmı merkezî gövdeyi, yukarıya uzanan yeşil sapı ise akson hattını temsil eder. Bu latif benzerlik, kâinattaki sanatın bir merkezden ve tek bir Sâni’in kaleminden çıktığını fısıldar.

Dendritler sinir hücresine her yönden gelen sayıları yüzbinlere ulaşabilen ince uzantılardır; aralarında ortak kanallar oluşturarak birleşip kalınlaşır, dört bir yandan sinir hücresinin gövdesine bağlanırlar. Her bir dendrit farklı bilgileri farklı yönlerden getirip hücrenin gövdesine döker.

Akson ise sinir hücresi gövdesinden çıkan tek ve uzun çıkıntıdır. Sinir hücresinin diğer hücrelere vermek istediği ana mesajı taşır. Hücre gövdesinden çıkan akson, uzun ve kalın bir çıkıntı olduğundan hemen fark edilir. Aksonlar sinir sisteminin temel iletim hatlarıdır. Bazı aksonlar bir metreden daha uzun olabilirken, bazıları bir milimetreden daha kısadır. İnsan vücudundaki en uzun aksonlar, omurilikten ayakların başparmağına kadar uzanan siyatik sinirde bulunur. Yüzbinlerce dendritin getirdiği sinyaller hücrenin gövdesinde birleştirilerek işlenir ve ortak sinyale dönüştürülür; bu ortak mesajı iletme vazifesini aksonlar yapar. 

Aksonlar, miyelin denen bir madde ile kaplıdır. Elektrik kablosunun etrafındaki yalıtkan maddeye benzeyen miyelin, yalnızca aksonda bulunur. Bu sayede elektrikî ileti 250 kat daha hızlı ve daha güvenli yayılır. Böylelikle hem veri kaybı hem de sinyalin sıhhatini bozan dıştan gelen parazit sinyaller engellenir. Akson, yüzbinlerce akson terminali denen püsküllerle ortak iletiyi her tarafa yayarak sonlanır. Ne kadar çok dallanma var ise o kadar çok hedef hücre etkilenir. 

Bu makalede sinir hücresinin mükemmel tasarımı ile şahs-ı mânevînin metin hükmü olan meşveret ve şûrâ mesleği arasındaki benzerlikler çalışılacaktır. Sinir hücresine sinyalleri getiren dentritler ve ortak kanallar üyelerin oluşturdukları meşvereti temsil ederken, sinir hücresinin gövdesi heyetlerinin aralarında yaptığı şûrâyı, akson ise alınan şûrâ kararlarını temsil etmektedir.

DENDRİT & ÜYELER – MEŞVERET (FİİLÎ İSTİŞÂRE)

Dendritlerin her biri farklı bilgi ve haberleri değişik yön ve açılardan sinir hücresine getiren uzantılardır. En uçta spina denen zayıf sinyalleri alabilen ince lifler bulunur. Bu ince lifler kademeli olarak birleşip kalınlaşarak ortak kanalları oluşturur. Her bir yönden gelen bu ortak kanallar birleşip sinirin gövdesine her yönden dökülür. Dentritlerin bu kademeli birleşme ve kalınlaşması sayesinde önemsiz zayıf sinyaller yolda elenir; önemli ve tekrarlayan sinyaller yolda birleşerek güçlü bir karara dönüşür.

Kur’ân-ı Kerîm’de istişâre kavramı dikkat çekici bir gramer farklılığıyla karşımıza çıkar. Âl-i İmrân Suresi 159. ayette Cenab-ı Hak, “İşlerinde onlarla meşveret et.” buyurur. Buradaki “şâvir” kelimesi bir fiildir. Sahada omuz omuza vermiş fertlerin, dinamik ve aktif bir şekilde fikir alışverişinde bulunmasını emreder. Bu, hizmetin tabanındaki fiildir; her bir ferdin “Benim de şimdi bir reyim var”1 diyerek inisiyatif aldığı, İhlâs Risalesi’ndeki 1111 sırrının (fertlerin meşveretinin) hayata geçmesidir. Zira bu fiilî meşveret, her ferdin farz-ı ayn anlayışı ile vaktini, imkânını, fikrini ve istidadını “iştirak-i emval” sırrıyla ortak havuza kattığı, atâletin kırıldığı bereketli bir zemindir.

— Devam edecek—