Asıl güç, adalet duygusunun toplumun her kesiminde kök salmasıdır. Adalet ise sadece mahkeme salonlarında tecelli eden hukuk kurallarıyla değil, fertlerin vicdanında yerleşen insaf duygusuyla hayat bulur. Bediüzzaman Said Nursî’nin Muhakemat’ta nazara verdiği “meyl-i insaf”, bu sebeple yalnızca ferdî bir ahlâk prensibi değil, aynı zamanda medeniyetin temel direklerinden biridir.1

İnsaf, hakkı sahibine teslim edebilme faziletidir. Kendi görüşümüze aykırı da olsa doğruyu kabul edebilmek, sevmediğimiz bir insanın haklı olduğu noktayı teslim edebilmek ve nefsimizin arzularını hakikatin önüne geçirmemektir. Bunun için Bediüzzaman, insafı hakikatin en yakın dostu, tarafgirliği ise en büyük düşmanı olarak görür. Çünkü tarafgirlik, insanın gözünü hakikate kapatır; insaf ise onu hakikate açar.

Risale-i Nur’da sıkça vurgulanan önemli bir ölçü vardır: “Bir mesleğin muhabbetiyle hareket ediniz; başka mesleklerin adavetini kalbinize sokmayınız.”2 Bu düstur, yalnızca dinî hizmetler için değil, siyasî ve sosyal hayat için de evrensel bir ilkedir. Kendi fikrimizi sevebiliriz; fakat bu sevgi, başkasına haksızlık yapma hakkı vermez. İnsaf, farklı düşünen insanların birlikte yaşayabilmesinin en sağlam teminatıdır.

Bugün yaşadığımız birçok sosyal ve siyasî problemin temelinde insaf eksikliği bulunmaktadır. Bir olayın doğru veya yanlış oluşu, çoğu zaman kim tarafından söylendiğine göre değerlendiriliyor. Aynı fiil, dosttan gelince alkışlanıyor; muhaliften gelince mahkûm ediliyor. Oysa Kur’ân’ın emri açıktır: “Bir topluluğa olan kininiz sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adaletli olun; bu, takvaya daha yakındır.” (Mâide Suresi: 8). Mü’minin ölçüsü şahıslar değil, haktır.

Bediüzzaman’ın adalet-i mahza anlayışı da bu insaf prensibinin en yüksek ifadesidir. “Bir masumun hakkı, bütün halk için de olsa feda edilmez”3 ölçüsü, hukuk devletinin ulaşabileceği en ileri adalet anlayışıdır. Çoğunluğun menfaati adına ferdin hukukunu çiğnemeyi reddeden bu yaklaşım, bugün insan hakları hukukunun da temel esaslarıyla örtüşmektedir.

Bizim  yıllardır hukuk devleti, meşveret ve hürriyet ekseninde yaptığımız faaliyetlerin  arkasında da bu anlayış vardır. Hukukun üstünlüğünü savunmak, sadece kendi hakkımızı değil, başkasının hukukunu da savunabilmektir. Gerçek adalet, dosta ayrı, hasma ayrı uygulanmaz. Adaletin terazisi eğildiği gün, toplumun huzuru da sarsılmaya başlar.

Bugün yeniden insaf sahibi insanlara ihtiyaç var. Karşı görüşü dinleyebilen, yanlışını kabul edebilen, hakkı söylemekten çekinmeyen ve adaleti her türlü aidiyetin üstünde tutabilen insanlara... Çünkü insafın olmadığı yerde hakikat kaybolur; hakikatin kaybolduğu yerde ise adalet yaşayamaz.

Bediüzzaman’ın bir asır önce ortaya koyduğu meyl-i insaf düsturu, yalnızca Müslümanların değil, bütün insanlığın ortak vicdanına hitap eden evrensel bir çağrıdır. Bu çağrıya kulak veren toplumlar huzuru yakalayacak; tarafgirliği esas alanlar ise ayrışmanın ve güvensizliğin ağır bedelini ödemeye devam edecektir.

Dipnotlar

1- Bediüzzaman Said Nursî, Muhakemat: “Âferin maarifin himmet-i feyyazânesine ve fünunun himmet-i merdânesine ki; meyl-i taharrî-i hakikat ve muhabbet-i insaniyet ve meyl-i insaf olan hakaiki teçhiz ederek o manileri zîr ü zeber etmiş ve ediyor.”

2- Bediüzzaman Said Nursî, Lem’alar, Yirmi Birinci Lem’a: “Bir mesleğin muhabbetiyle hareket ediniz; başka mesleklerin adavetini kalbinize sokmayınız.”

3- Bediüzzaman Said Nursî, Sünûhat: “Bir masumun hakkı, bütün halk için de olsa feda edilmez.” Bu ölçü, Risale-i Nur’da “adalet-i mahza” anlayışının temel esaslarından biri olarak açıklanmaktadır.