Bediüzzaman, İslâm cemiyetinin inkişafı ve hizmetlerin bereketlenmesi için meşveret ve şûrâ prensibine büyük ehemmiyet vermiştir. Ona göre şûrâ sadece bir karar alma yöntemi değil, aynı zamanda fertler arasında ihlâsı, kardeşliği ve tesanüdü tesis eden manevî bir esastır. Meşveretin meydana getirdiği birlik ruhu çok büyük neticeler verebilir. Çünkü hakikî manada yapılan bir şûrâ, fertlerin şahsî fikir ve menfaatlerini geri plana iterek ortak bir gaye etrafında birleşmelerini sağlar. Böyle bir zeminde herkes kendi nefsini değil, hizmetin maslahatını düşünür. Bunun neticesinde de ihlâs ortaya çıkar. 

İhlâs ise, hiçbir dünyevî menfaati hizmetinde niyet etmemektir. Yapılan işin yalnız hak ve hakikat adına yapılması, şahsî çıkarların ve gösteriş arzusunun hizmete karıştırılmamasıdır. İhlâsın bulunduğu yerde rekâbet, kıskançlık ve enâniyet zayıflar; kardeşlik ve samimiyet kuvvet bulur. Bu samimiyet ise tesanüdü ve birbirine destek olma duygusunu netice verir.

Bediüzzaman’ın verdiği “üç elif” misali bu hakikati çok güzel ispat ediyor. Arap alfabesinde elif harfinin ebced kıymeti birdir. Üç elif ayrı ayrı olduğunda toplam kıymetleri üç eder. Ancak yan yana gelip “111” şeklinde sıralandıklarında kıymetleri yüz on bire yükselir. Buradaki kuvvet, harflerin birleşmesinden kaynaklanmaktadır. Aynı şekilde insanlar da ferdî ve şahsî hareket ettiklerinde sınırlı bir kuvvet ortaya çıkar. Fakat ihlâs ve tesanüd içinde birleşip ortak bir gaye etrafında çalıştıklarında, ortaya çıkan kuvvet sayıların çok ilerisine geçer.

Bu vaziyet maddî hayatta olduğu kadar manevî hizmetlerde de geçerlidir. Birbirine itimad eden, aynı gayeye yönelen ve aralarında samimî bir tesanüd bulunan birkaç kişi, sayıca çok daha kalabalık insanların yapamayacağı hizmetleri gerçekleştirebilir. Çünkü böyle bir tesanütte herkes diğerinin kuvvetinden istifade eder. Birinin ilmi, diğerinin gayreti, ötekinin fedakârlığı ortak bir havuzda birleşerek büyük bir kuvvet meydana getirir.

Bediüzzaman’ın “şahs-ı manevî” olarak ifade ettiği mesele de bu noktada ehemmiyetlidir. İhlâs ve tesanüd içinde hareket eden insanlar, âdeta tek bir vücut ve tek bir ruh hâline gelirler. Böylece ferdî kabiliyetlerin toplamından daha büyük bir manevî kuvvet ortaya çıkar. Bu kuvvet, hizmetlerin bereketlenmesine, tesir alanının genişlemesine ve daha kalıcı neticelerin elde edilmesine vesile olur.

Tarih boyunca büyük inkılâp ve gelişmelere pişdarlık eden hareketlerin çoğu, sayı bakımından kalabalık insanlarla değil; samimiyetle bir araya gelmiş küçük çekirdek kadrolarla başlamıştır. Bu vaziyet, muvaffakiyetin yalnızca sayıya bağlı olmadığını, asıl neticeyi belirten unsurun birlik, beraberlik, ihlâs ve tasanüd olduğunu göstermektedir.

Bediüzzaman’a göre haklı şûrâ, fertleri birbirine yaklaştıran, ihlâsı kuvvetlendiren ve tesanüdü netice veren bir prensiptir. İhlâs ve tesanüd sayesinde az sayıdaki insanlar bile büyük hizmetlere vesile olabilirler. Bu sebeple İslâm cemiyetinin kuvveti yalnız sayı ve nüfus çokluğunda değil; meşveret, kardeşlik, samimiyet ve ortak hedef etrafında kenetleşmelerindedir.

Dipnotlar

1- Şûrâ Suresi: 38.

2- Eski Said Dönemi Eserleri, s. 356.