Bir tarafta kendi iktidar ajandaları doğrultusunda hareket eden lider kadro ve onun etrafında şekillenen gizli üst yapı; diğer tarafta ise tamamen halisane duygularla, dinî ve insanî değerler uğruna bu yapılara dahil olan sivil ve masum kitleler yer almaktadır.

Süreç içerisinde dönemin iktidar sahipleri tarafından “üstü hain, ortası ticaret, altı ibadet” şeklinde bir ayrım dile getirilmiş olsa da, kanlı kırılma noktasının ardından yaşanan süreçte bu ölçü ne yazık ki korunamamıştır. Karanlık ajandalardan ve darbe girişiminden tamamen habersiz olan, hiçbir suça karışmamış geniş bir kitle toplumsal ve iktisadî olarak ağır bedeller ödemek zorunda bırakılmıştır.

Bu dönemde mer’i hukuk ilkeleri âdeta askıya alınmış; temel hak ve özgürlükler ağır biçimde ihlal edilmiştir. Yargı kararlarıyla beraat eden veya takipsizlik alan kişilerin dahi haklarına kavuşması engellenmiş, hukuk devleti ilkesi derin bir yara almıştır. Evrensel hukukta karşılığı bulunmayan kavramsal muğlaklıklar, gizli tanıklıklar ve soyut istihbarat raporları yargı süreçlerine dahil edilerek adalet duygusu tahrip edilmiştir.

Ne hazindir ki, meşru olmayan vasıtaları yönlendiren ve esas sorumluluğu taşıyan üst yapı mensuplarının büyük çoğunluğu yurt dışına kaçarak bedel ödemekten kaçınmıştır. Geride kalan, bu yapının gizli gündeminden habersiz şekilde saf duygularla hareket etmiş olan kitleler ise en büyük mağduriyeti yaşamaktadır.

Devletin ve toplumun asıl sorumluluğu; bu yapıların ağına düşmüş insanları örgütsel yapılardan kurtarmak ve topluma yeniden kazandırmak olmalıdır. Bunun yolu da hukuksuz uygulamalara son vererek adaleti yeniden tesis etmektir. Suça, kumpaslara ve darbe girişimine bizzat karışan odak en ağır hukukî müeyyidelerle cezalandırılmalı; ancak sadece dinî ve insanî saiklerle hareket etmiş masum kitleler töhmet altından kurtarılarak hukukî ve içtimai itibarlarına acilen kavuşturulmalıdır.