Sermaye parasını kâğıt üzerinde çekebilse de fizikî altyapıyı bir gecede sırtlayıp taşıyamaz. İlaç hammaddelerinden nadir toprak elementlerine ve çiplere kadar tedarik zincirleri anında donar. Çin’in 30 yıldır sübvanse ettiği ucuz üretim kesilince fiyatlar katlanarak artar ve kontrol edilemez bir enflasyon dalgasını beraberinde getirir. Gelirlerinin önemli bir kısmını Çin pazarından kazanan Batılı çokuluslu devlerin sarsılmasıyla New York, Frankfurt ve Londra borsalarında trilyonlarca dolarlık servet buharlaşır.

Bu karşılıklı rehine durumu yüzünden Batılı liderler bugün “tam kopuş” yerine “risk azaltma” kavramına sığınmakta, üretim zincirlerini zamana yayarak çeşitlendirmeye çalışmaktadır. Şirketler üretimlerinin bir kısmını Vietnam, Hindistan ve Meksika gibi ülkelere kaydırıyor. Ne var ki bu yeni zincirler hâlâ büyük ölçüde Çin menşeli ara mallara dayanıyor. Çoğu zaman sadece son montaj hattı adres değiştiriyor.

Bu tablo, bize yıllarca anlatılan bir hikâyeyi de sorgulatıyor. Soğuk Savaş boyunca dünyanın iki uzlaşmaz kampa bölündüğü anlatıldı: Hürriyetin kalesi kapitalizm ve esaretin temsilcisi komünizm. Oysa bu iki sistem, sanıldığı kadar birbirine zıt değildi. Biri sermayeyi, öteki devleti yüceltiyordu. İkisinde de insan, kendisinden büyük bir gücün hizmetindeydi. Mesele hürriyet değil, kimin efendi olacağıydı. Bugünkü Çin bunun kanıtı: Devleti yücelten parti ile sermayeyi yücelten şirketler aynı çatı altında rahatça bir arada yaşıyor. Bu kadar kolay birleşebilen iki sistem, belki de hiç ayrı olmamıştı.

Bu açıdan bakıldığında Soğuk Savaş’ın sonu, sanıldığı gibi bir zafer değil, bir eksen kaymasıydı. Güç ortadan kalkmadı, sadece yer değiştirdi. Batı’da büyük sermaye devletin önceliklerini belirliyor, özellikle ABD’de siyaseti finanse ediyor, veriler üzerinden ferdin tercihlerini yönlendiriyor. Çin’de ise tablo tersine işliyor: 2020’de Jack Ma’nın Ant Group halka arzının son anda durdurulması, sermayenin orada hâlâ partinin tasmasında olduğunu gösterdi.

Biri sermayenin devleti, öteki devletin sermayeyi yönettiği bu iki model, özünde aynı sonuca varıyor. Güç, ferdin ve cemiyetin denetiminden uzak, dar bir merkezde toplanıyor. Değişen, bu merkezin adı ve kıyafetidir. Bir tarafta parti komitesi, diğer tarafta yönetim kurulu; ama ikisinde de emek, adalet ve insan haysiyeti hesabın dışında kalıyor. Komünizm ölmedi; form değiştirerek küresel sermayeyle aynı masaya oturdu.

Meseleye adalet, ahlak ve insaniyet zaviyesinden bakıldığında hüküm açıktır. İnsanı yalnızca üreten ve tüketen bir varlık olarak gören, kazancı her değerin üstüne koyan materyalist iktisat zihniyeti, sonunda bir çıkmaz sokağa varmıştır. Küresel sermaye bu uğurda kendi cemiyetinin üretim omurgasını, emeğin haysiyetini ve sosyal dengeleri tereddüt etmeden feda edebilmiştir.

Bugün dünya ekonomisi, fıtrata ve adalete aykırı biçimde kurgulanan bu aşırı merkezileşmenin ağır bedelini ödemektedir. Çin’in küresel bir meydan okuma haline gelişi, komünist rejimin kendi maharetinden ziyade, sermayenin kâr hırsıyla yoğurduğu neoliberal projenin kaçınılmaz ve acı bir meyvesidir. Emeği, adaleti ve dengeli kalkınmayı hiçe sayarak sadece sermaye birikimine odaklanan her sistem, eninde sonunda kendi mimarlarını da içine çeken büyük bir kriz üretmeye mahkûmdur.