Elbistan’dan Cemal Özkaya: “Felsefenin en mükemmel ferdleri ve o silsilenin dâhîleri olan Eflâtun ve Aristo, İbni Sina ve Farabî gibi adamlar, “İnsaniyetin gayetü’l-gâyâtı, teşebbüh-ü bilvacibdir, yani Vacibü’l-Vücud’a benzemektir” deyip, Firavunane bir hüküm vermişler ve enaniyeti kamçılayıp1… “Ey arkadaş! Şimdi hayali baştan çıkar, aklı kafaya geçir. Evvelki iki yolun mağdub ve dâllîn yolu; hatarları pek çoktur, kıştır daim güz, yazı. Yüzde biri kurtulur: Eflâtun, Sokrat gibi.”2 Bediüzzaman, Eflatun için hem kurtulur diyor hem de Firavunane hüküm verenlerin arasında sayılmış bir zıtlık mı var.”
Eflatun’un Öğrencisi
Aristoteles, milattan önce 384 yıllarında doğmuş bir Yunan filozofudur. Mantık, fizik, biyoloji, zooloji, astronomi, metafizik, etik, estetik, ruh, psikoloji, dilbilim, ekonomi, siyaset ve retorik gibi pek çok disiplinde eserler vermiş bir filozoftur. Eserleri 16. ve 17. yüzyıldan modern bilim gelişene kadar Avrupa ve İslâm coğrafyasındaki bilimsel faaliyetin temelini oluşturmuştur.
Hayatı hakkında çok az şey bilinmektedir. Kuzey Yunanistan’daki Antik Stagira şehrinde doğmuş, Makedon kralı II. Filip‘in doktoru olan babası Nicomachus, Aristo çocukken ölmüş ve Makedonya sarayında hocalar tarafından büyütülmüştür. 17-18 yaşlarında Atina‘daki Platon’un Akademi’sine katılmış ve yirmi yıl kadar orada kalmıştır.
Platon öldükten kısa zaman sonra, MÖ 343’te Makedon II. Filip‘ini isteğiyle Makedonya sarayında Büyük İskender‘e hocalık yapmıştır. Daha sonra Atina’ya dönüp Lyceum’da Platon’unki gibi bir okul kuran Aristo, burada pek çok takipçi edinmiştir ve bugün kendine atfedilen düşüncelerin çoğunu bu dönemde üretmiştir.
Muallim-i Evvel
İslâm düşünürleri tarafından “Muallim-i Evvel” yani “ilk öğretmen” olarak anılmış olan Aristo, felsefe tarihi boyunca neredeyse hiç gündemden düşmemiştir. Günümüzde özellikle metafizik ve ahlâk alanında güncel tartışmalara katkısını sürdürmektedir.
Kendisi antikçağda Athos tepesinin yakınlarında ufak bir Makedonya kenti olan Stageira’da, Makedon kralı II. Amyntas’ın hekimi olan Nicomachos’un oğlu olarak dünyaya gelmiştir. Eflatun’un Akademisine girmekle parlamıştır. Eflatun’un okulundayken okuma tutkusuyla tanındığı ve “okuyucu” lakabını edindiği söylenir. Ksenokratos’la beraber bulunduğu Assos kentinin tiranı Atarnevuslu Hermias’ın yanına danışman olarak gider, bu sırada en önemli öğrencilerinden biri olan Theophrastos’la beraber özellikle Midilli adasında hayvanlar, bitkiler ve coğrafya hakkında pek çok gözlem, inceleme ve deney yapar. Bu konulardaki metinlerini dolduran örneklerin çoğunu bu dönemde toplar.
Midilli’deyken Hermias’ın yeğeni Pythias’la evlenir ve yine Pythias adında bir kızı olur. 343’te Pella’daki Makedonya kralı II. Filip’in sarayına danışman olarak gider.
Büyük İskender’in Hocasıydı
MÖ 335 yılında İskender Makedonya kralı olduğunda Aristoteles Atina’ya döner ve Atina kent merkezine yakın Lykeion’da kendine ait bir felsefe okulu kurar. Büyük İskender’e hocalık ve danışmanlık yapar. Takipçileri ile birlikte öğrencileriyle dolaşarak tartışır ve ders yapardı.
Burada on iki sene ders veren Aristo eşi Pythias ölünce Herpyllis’le evlenir ve Nikomakhos adında bir oğlu olur. Günümüze kalan metinlerinin çok büyük ihtimalle bu dönemde Aristo ya da öğrencileri tarafından yaptıkları tartışmalara dair notlar olduğu düşünülmektedir.
MÖ 323’te Büyük İskender’in ölmesi sonrası Atina’da Makedon karşıtı bir tepki dalgası oluşunca Makedon olan Aristoteles’e karşı, dine saygısızlık davası açılmıştır.
Hermias anısına bir İlâhî yazarak onu ölümsüzleştirmekle itham edilir. Bunun üzerine Aristoteles, Sokrates’in yazgısını paylaşmak yerine Atina’yı terk etmeyi seçer: kendi deyişiyle, Atinalılar’a “felsefeye karşı ikinci bir suç işlemeleri” fırsatını tanımaz.
Annesinin memleketi olan Eğriboz adasındaki Helke’ye sığınır. Ertesi yıl MÖ 322’de, altmış iki yaşında hayatını kaybeder.
Dipnotlar:
1- Sözler, s. 610.; 2- Age., s. 827.