Yüce Allah “Sizi merhalelerden, tabakalardan geçirerek terkip etmiş, yaratmıştır” (Nuh Suresi: 14; İnşikak Suresi: 19.) buyurur. İnsanın fıtrî ömrü böyle olduğu gibi toplumların gelişmesi de böyledir. İnsanlardan oluşan devletin de gelişmesi, duraklaması ve gerilemesi ile yıkılıp yeniden yapılanması da bu şekildedir.

Ferdiyet ve istibdat dönemlerinde devletler yıkılıp yeniden kurulurken, hürriyet ve demokrasi döneminde bu hükümetlerin yıkılıp başka hükümetlerin kurulması şeklinde kendisini göstermektedir. İstibdat yönetimlerinin ömrü bir insan ömrü kadar olmakla beraber, hürriyet ve demokrasinin hakimiyeti ile devletlerin terakki ve tekamülü hükümetlerin değişmesi ile yıkılmadan devam eder. 

İnsanın olduğu her yerde problem vardır. Elbette insanların toplu olarak bulunduğu yerlerde daha fazla problem olacaktır. Ancak bu problemler yasalar ve kurallarla, insanlar ve topluluklar arasında yapılan adil ve hakperest sözleşmelerle adil bir çözüme kavuşacak ve toplumda huzur ve güven oluşacaktır. 

Katip Çelebi (1609-1657) o tarihlerde bozulan toplumu düzeltmek için padişaha yazdığı “Düsturu’l-Amel li-Islahi’l-Halel” isimli raporunda şöyle der: “Toplumun problemlerini çözmekle yükümlü ve vazifeli olanlar yöneticilerdir. Bunun için ya halk tarafından veya üst yöneticiler tarafından bu görevlere getirilmişlerdir. Toplumda bozukluğun olması insan tabiatının gereğidir, düzelmesi ise yönetim mevkiinde olanların tedbirleri ve çözümleri iledir. 

İnsan bedeni dört unsurdan meydana geldiği gibi toplumlar da dört temel unsurdan oluşurlar. Bunlar kan, balgam, safra ve sevdadır. Toplumda da ulema, askeri tüccar ve reâyadır. Bunlar arasında denge ve düzenin olması gerekir. Ulema kalbe ve kana benzer. Kalp kanı vücuda dağıttığı gibi ilim de ulema eliyle topluma yayılır. İlim toplumun devamını sağlar. Asker balgama, tüccar safraya ve halk da sevdaya benzer. Bunlara “Ahlât-ı Erbaa” denir. 

Toplumun bozulmasının sebebi yöneticilerin israfı ve vergilerin kat kat arttırılmasıdır. Bunun sebebi de işlerin ehil olanlara verilmemesidir. Ehil olmayanlar ehil olanları rüşvet almakla suçlayarak o makamları ele geçirirler ve kendileri daha fazla vergi ve rüşvetle iş görürler de halkı zulümle perişan ederler. Dinen yasaklığı sabit olan hususları isim değiştirerek “hazineye yararı vardır” “devletin bekası bununladır” diye kabul ettirir ve meşrulaştırırlar. 

Devlet yapısında meydana gelen bozulma bütçe açığı, asker ve memurun sayısının çokluğu iledir. İşe ehil olanları getirmek, asker ve memur sayısını azaltmak ve bunları yaparken halkın desteğini almak kolay değildir. Çünkü haktan yana, adil idarecinin ve adaletin destekçisi hakka uyan az olup halkın çoğunluğu bu işlerden gafildir ve kendi çıkarları peşindedir. Bu işin halli ancak bilgili ve dirayetli yönetim kadrosu ile mümkün olur.”

Katip Çelebi’nin raporunun özeti budur. Bu durum günümüzde de aynen görülmektedir. Dertlerimiz de çarelerimiz de bellidir; ancak bunu yapacak irade ve kudrete sahip azimli ve kararlı yöneticilerimiz maalesef azdır. Halkımız hak ve adalete yardımcı olma konusunda yeterli şuura sahip değildir. Bu durumdan ancak azınlıkta olan ıslah edicilerin ihlası ve samimiyetlerinden dolayı Allah’ın yardımı ve inayeti ile çıkılabilir.